Selerowate

„Umbelliferae” przekierowuje tutaj. O kwiatostanie, od którego rodzina wzięła tę nazwę, zob. Baldach. O rodzaju barszczy zob. Heracleum.

Selerowate, baldaszkowate (Apiaceae Lindl., Umbelliferae Juss.), to rodzina roślin okrytonasiennych z rzędu selerowców (Apiales). Jej przedstawiciele to przeważnie aromatyczne zioła, często o pustych w środku łodygach i zwykle o podzielonych liściach, których ogonki obejmują łodygę pochwiasto u nasady. Kwiaty zebrane są zwykle w baldachy złożone, a suchy owoc rozpada się na dwie połówki, każda z jednym nasieniem.¹²³ Światowa Lista Kew akceptuje 457 rodzajów i 4028 gatunków, choć inne publikowane szacunki znacznie się różnią.⁴ Rodzina występuje na całym świecie i jest najbardziej zróżnicowana w strefie umiarkowanej półkuli północnej.¹

Rodzina ta zarazem żywi i truje: flora Iraku nazywa ją „rośliną o znacznym znaczeniu gospodarczym”, a wśród jej gatunków są zarówno śmiertelne trucizny, jak i rośliny jadalne.⁵ Dostarcza warzyw, takich jak marchew, pasternak i seler, oraz ziół i przypraw, takich jak pietruszka, koper ogrodowy, koper włoski, kolendra, kmin rzymski, kminek i anyż;² sama kontynentalna część Chin uprawia około dwóch piątych światowej marchwi i rzepy.⁶ Należą do niej też szczwół plamisty, którego alkaloidy są truciznami działającymi na układ nerwowy,⁷ szaleje, zaliczane do najbardziej trujących roślin Ameryki Północnej i Wielkiej Brytanii,⁸ oraz barszcz olbrzymi i pasternak zwyczajny, które parzą skórę dotkniętą nimi i potem wystawioną na słońce.⁹¹⁰

Sylfion, zaginiona roślina starożytnej Cyrenajki o łodydze przypominającej łodygę Ferula, utożsamiano z kilkoma baldaszkowatymi, lecz z żadnym na pewno.¹¹¹²¹³ Jego sok, według Pliniusza, ważono na wagę srebra. Za jego czasów, w I wieku n.e., rośliny nie dało się już znaleźć w Cyrenajce, a przegląd z 2026 roku nazywa jej zniknięcie pierwszym w historii pisanej przypadkiem wymarcia rośliny z winy człowieka.¹⁴¹⁵

Taksonomia

Liczebność

Liczby dla rodziny różnią się w zależności od źródła. Światowa Lista Roślin Naczyniowych, w wersji z 4 czerwca 2026 roku, akceptuje 457 rodzajów, w tym dwa mieszańcowe, i 4028 gatunków, w tym 21 nazwanych mieszańców.⁴ 26 września 2026 roku Plants of the World Online, serwis Kew prezentujący tę listę, podawał 456 rodzajów na stronie rodziny oraz 458 rodzajów i 4001 gatunków przez swoją wyszukiwarkę.¹⁶ Inne publikowane szacunki wahają się od 2850 do 3820 gatunków i od „ponad 200” do 466 rodzajów.¹⁷¹¹⁸

Największe rodzaje w Światowej Liście to Eryngium (265 gatunków), Ferula (231) i Bupleurum (225); barszcze, Heracleum, mają 93.⁴ Praca z 2025 roku mimo to nazywa Ferula największym rodzajem rodziny.²¹

Miejsce w systemie

Klasyfikacja Angiosperm Phylogeny Group, APG IV (2016), umieszcza selerowate w rzędzie selerowców, w kladzie kampanulidów astrowych, obok Pennantiaceae, Torricelliaceae, Griseliniaceae, Pittosporaceae, araliowatych (Araliaceae) i Myodocarpaceae. APG IV numeruje swoich 416 rodzin w jednym ciągu, a selerowate zamykają tę listę.²² Granica z araliowatymi długo była zatarta: badania molekularne przeniosły Hydrocotyle z selerowatych do araliowatych, a grupę Mackinlaya w drugą stronę.²²³ Selerowate to zwykle zioła bez przylistków, o suchym owocu z dwóch połówek; araliowate to zwykle krzewy i drzewa z przylistkami, o jagodopodobnym pestkowcu.²

Podrodziny

Obecnie uznaje się cztery podrodziny: selerowe (Apioideae), Saniculoideae, Azorelloideae i Mackinlayoideae, przy czym te dwie ostatnie nazwano w 2004 roku.¹⁸²⁴ Selerowe, największa z nich, liczą około 400 rodzajów i 3000 gatunków, wśród nich marchew, pietruszkę, kmin rzymski, kolendrę i kminek.²⁵²⁶ Dawna podrodzina Hydrocotyloideae rozpadła się: z jej 42 rodzajów przebadano w 2009 roku 40, a te trafiły do co najmniej sześciu odrębnych linii rozwojowych w obrębie selerowatych i araliowatych; jej rodzaj typowy, Hydrocotyle, należy do araliowatych.²³ Praca z 2021 roku, oparta na sekwencjonowaniu 234 rodzajów, potwierdziła cztery podrodziny i wykazała, że Platysace jest grupą siostrzaną dla wszystkich pozostałych selerowatych.¹⁸

Nazwy

Rodzina ma dwie poprawne nazwy. Umbelliferae Juss. opublikowano w Genera Plantarum, datowanym na 4 sierpnia 1789 roku, a Apiaceae Lindl. w drugim wydaniu Introduction to the Natural System of Botany, datowanym na 13 czerwca 1836 roku. Obie są zachowane (nomina conservanda).¹⁶²²

Kodeks botaniczny, Międzynarodowy Kodeks Nomenklatury Botanicznej dla glonów, grzybów i roślin, tworzy nazwę rodziny od nazwy jednego z jej rodzajów, dodając końcówkę -aceae, „lecz zob. Art. 18.5”. Artykuł ten uznaje dziewięć tradycyjnych nazw, „od dawna używanych”, za ważnie opublikowane, choć nie są utworzone w ten sposób, a Art. 18.6 dopuszcza jako alternatywę osiem nazw utworzonych od rodzaju w sposób regularny — nomina alternativa.²⁷²²immunitet z racji starszeństwa Alternatywą dla Umbelliferae jest Apiaceae, od Apium, rodzaju selera, będącego typem obu nazw; inne takie pary to Compositae i Asteraceae, Gramineae i Poaceae oraz Leguminosae i Fabaceae — alternatywę, którą Leguminosae dzieli też z Papilionaceae.²⁷⁴

W Kodeksie zatem Apiaceae jest alternatywą; w APG IV, które posługuje się Apiaceae, to Umbelliferae pojawia się jako alternatywa, w nawiasie. APG IV, pierwsza z serii list, w której je wydrukowano, odnotowała, że Królewskie Ogrody Botaniczne w Kew formalnie popierają Compositae i Leguminosae, lecz posługują się Apiaceae, nie Umbelliferae.²²

Umbelliferae znaczy „niosące baldachy”, od łacińskiego umbella, „parasolka” lub „parasol”, zdrobnienia od umbra, „cień”, i -fer, od fero, „niosę”.³²⁸²⁹ Apium było łacińską nazwą pietruszki lub selera.²⁸

Opis

Baldaszkowate to przeważnie aromatyczne zioła; podkrzewy, krzewy i drzewa są rzadkie, a w Nowej Gwinei Mackinlaya to jedyny rodzaj tworzący drzewa.¹¹⁹ Łodygi są często puste między węzłami, gdzie obszerny rdzeń kurczy się w miarę dojrzewania łodygi.¹⁵ Liście są zwykle skrętoległe i złożone lub głęboko podzielone; ogonek liściowy zwykle obejmuje łodygę pochwiasto u nasady, a przylistki zwykle nie występują.¹²

Kwiatostanem jest zwykle baldach złożony, którego promienie kończą się każdy mniejszym baldaszkiem; rzadziej jest to baldach pojedynczy, główka, jak u Eryngium, albo wierzchotka.¹⁵²⁶ Kwiaty są zwykle obupłciowe i zbudowane na planie piątki, z zalążnią dolną z dwóch owocolistków. Nasady szyjek słupka często rozdymają się w wydzielające nektar stylopodium, a zewnętrzne kwiaty baldacha bywają powiększone, „promieniste”.¹⁵

Według flory Iraku kwiatostany są często „wielożenne”: baldach szczytowy jest zwykle obupłciowy lub mieszany, a baldachy boczne całkowicie męskie lub mieszane.⁵ U barszczu olbrzymiego baldach szczytowy ma zwykle wyłącznie kwiaty obupłciowe, a baldachy czwartego rzędu zwykle wyłącznie męskie; zob. Baldach § Podział pracy.³⁰

Baldachy udające pojedynczy kwiat, zwane pseudancjami, powstały w podrodzinie selerowych co najmniej 36 razy, z 46 nawrotami.²⁶ Wiele baldaszkowatych o okazałych kwiatostanach, jak Ferula, Heracleum i Angelica, to byliny monokarpiczne: po kilku sezonach wzrostu kwitną raz w życiu, wydając dziesiątki tysięcy drobnych kwiatków. Takie pokazy, piszą autorzy badania, wymagają mnóstwa zasobów i są „ledwie możliwe do utrzymania”.²⁶

Owoc to sucha rozłupnia, czasem zwana kremokarpem, od greckiego „wisieć” i „owoc”. Rozpada się na dwie rozłupki, każda z jednym nasieniem i zwykle pięcioma żebrami głównymi, które mogą być skrzydlate, korkowate lub kolczaste.¹⁵³ Po dojrzeniu połówki pozostają połączone u góry cienką, często rozwidloną szypułką, karpoforem.³¹ Kanałki olejowe, vittae (łac. „tasiemki”), biegną między żebrami i pod nimi oraz po wewnętrznej stronie; są częste, lecz nie powszechne.³¹⁵³

Baldaszkowate wytwarzają lotne fenylopropanoidy, furanokumaryny, seskwiterpenowe kumaryny, poliacetyleny i ftalidy, niektóre nienotowane w żadnej innej rodzinie.³² Wśród poliacetylenów najbardziej rozpowszechnione są te typu falkarynolu; występują w marchwi, selerze korzeniowym, pasterniku i pietruszce i mają działanie przeciwbakteryjne i przeciwgrzybicze;³³³⁴ pokrewne, silnie neurotoksyczne związki cechują trujące rodzaje Bupleurum, Cicuta i Oenanthe.³⁵

Rośliny użytkowe

Uprawy

Większość upraw rodziny pochodzi z regionu śródziemnomorskiego, a dziś uprawia się je na całym świecie. Neotropikey wymienia pietruszkę, koper włoski, koper ogrodowy, kolendrę, kmin rzymski, kminek i anyż wśród ziół i przypraw oraz marchew, pasternak i seler wśród warzyw.²¹⁸ W Neotropiku jako namiastki kolendry używa się Eryngium foetidum.²

Produkcja

FAOSTAT, baza statystyczna Organizacji Narodów Zjednoczonych do spraw Wyżywienia i Rolnictwa, nie ma osobnej pozycji dla samej marchwi. Liczy marchew razem z rzepą, która nie jest baldaszkowatą, i nie ma osobnych pozycji dla selera ani pietruszki; jej pozycja przyprawowa dla anyżu, kolendry, kminu rzymskiego, kminku i kopru włoskiego obejmuje też anyż gwiazdkowaty i jałowiec.⁶ W 2024 roku, najnowszym dostępnym, świat wyprodukował szacunkowo 45,1 miliona ton marchwi i rzepy z 1,27 miliona hektarów — 7,7 razy więcej niż w 1961 roku i około 3,8 procent wszystkich warzyw podstawowych.⁶

Produkcja skupia się w kilku krajach. Kontynentalne Chiny wyprodukowały w 2024 roku 19,0 miliona ton marchwi i rzepy, 42 procent światowej produkcji, a za nimi Uzbekistan z 7,9 procent i Indie z 6,1 procent.⁶ Indie wyprodukowały 2,11 miliona z 2,67 miliona ton w pozycji przyprawowej, czyli 79 procent.⁶

Marchew pomarańczowa

Marchew została prawdopodobnie udomowiona w Azji Środkowej, skąd pochodzą dzikie marchwie najbliższe uprawnym.³⁶ Europejska hodowla zaczęła się od fioletowych i żółtych marchwi ze świata arabskiego. Marchew pomarańczowa powstała prawdopodobnie przez mutację z żółtej, a potem przez selekcję, i „powszechnie uważa się”, że pochodzi z Niderlandów; do XVII wieku wyparła fioletowe formy w Europie i na Morzu Śródziemnym.³⁷ Relacje różnią się co do daty: Banga wywodzi współczesną marchew pomarańczową z holenderskiej hodowli XVIII wieku, World Carrot Museum — z holenderskich plantatorów XVI wieku.³⁷³⁸

Opowieść, jakoby Holendrzy wyhodowali pomarańczową marchew na cześć Wilhelma Orańskiego, to legenda. World Carrot Museum, prowadzone przez Johna Stolarczyka, nazywa ją „prawdopodobnie apokryficzną” i stwierdza, że nie ma na nią dowodów źródłowych. Ta sama strona cytuje historyka Simona Schamę w sprawie późniejszego skojarzenia: w XVIII wieku wystawianie na widok publiczny pomarańczowej marchwi na targu bywało odczytywane jako „prowokacyjny gest poparcia” dla wygnanego domu Orańskich.³⁸ Carrot jest w angielszczyźnie słowem określającym barwę od lat 70. XVII wieku, najpierw rudawych włosów.²⁹

Marchew na wojnie

W czasie drugiej wojny światowej brytyjskie Ministerstwo Wyżywienia promowało marchew. Kampania „Dig for Victory” [„Kop dla zwycięstwa”] posługiwała się dwiema kreskówkowymi maskotkami, Doctor Carrot i Potato Pete, a według Stolarczyka ministerstwo tak zachęcało do dodatkowej uprawy, że do 1942 roku kraj miał nadwyżkę 100 000 ton marchwi.³⁹plan wykonany z nadwyżką Rysownik Disneya Hank Porter zaprojektował własną rodzinę marchewek, Carroty George’a, Pop Carrota i Clarę Carrot, lecz rząd nie rozpowszechnił jej szeroko. Przy cukrze racjonowanym do ośmiu uncji na dorosłego tygodniowo marchew słodziła puddingi, ciasta i marmoladę, a razem z brukwią trafiała do napoju zwanego „carrolade”. Lord Woolton, minister wyżywienia, nazwał to „wojną żywnościową”, w której każdy dodatkowy rządek warzyw na działkach oszczędzał tonaż w transporcie morskim.³⁹

Seler jako luksus

W starożytnej Grecji wieńce z selinon, dzikiego selera lub pietruszki, wieńczyły zwycięzców igrzysk istmijskich i nemejskich. Takie wieńce wieszano też na grobach, a o ciężko chorym mówiono, że „potrzebuje selinon”, co znaczyło, że jest bliski śmierci.⁴⁰²⁸ Liść dzikiego selera był kalamburowym godłem na monetach Selinuntu na Sycylii.⁴¹

Słowo celery weszło do angielszczyzny w latach 60. XVII wieku jako „sellery”, od francuskiego céleri, pierwotnie sceleri d’Italie.²⁹ W 1699 roku John Evelyn napisał, że „Sellery”, dawniej „u nas rzeczą obcą”, dzięki swemu „wyniosłemu i miłemu smakowi” było „zawsze stawiane pośrodku Wielkiej Sałaty, przy stołach naszych wielkich mężów i na ucztach pretorów, jako ozdoba całego stołu”.⁴² Metropolitan Museum of Art przechowuje amerykański wazon na seler z prasowanego szkła, datowany na 1840–1850.⁴³

Rośliny trujące

Szczwół plamisty

Szczwół plamisty, Conium maculatum, zawdzięcza toksyczność alkaloidom piperydynowym, głównie koniinie i bardziej toksycznej od niej γ-koniceinie, która powstaje jako pierwsza. Występują we wszystkich organach wegetatywnych, w kwiatach i owocach, i mają charakterystyczny „mysi” zapach.⁷⁴⁴ Są neurotoksynami: śmierć następuje wskutek niewydolności oddechowej, w sposób przypominający działanie kurary, a przewlekłe przyjmowanie przez ciężarne zwierzęta gospodarskie powoduje wady rozwojowe płodu.⁷ Koniina, blokująca nikotynowe receptory acetylocholinowe, była pierwszym alkaloidem, którego strukturę ustalono i który zsyntetyzowano. Giseke wyizolował ją w 1826 roku, Hofmann ustalił jej strukturę w 1881, a Ladenburg zsyntetyzował ją w 1886.⁴⁵

Śmierć Sokratesa

Sokrates umarł w 399 roku p.n.e., a Platon opisuje jego śmierć w Fedonie.⁴⁶⁴⁵ Człowiek, który przynosi „kielich z trucizną”, każe mu chodzić, aż nogi zrobią się ciężkie, a potem się położyć. Gdy Sokrates pyta, czy wolno mu wylać z kielicha ofiarę bogom, pada odpowiedź: „Przyrządzamy, Sokratesie, tylko tyle, ile uznajemy za dosyć.” Później mężczyzna uciska mu stopę i nogi, które straciły czucie, „i tak coraz wyżej”, aż robi się zimny i sztywny. Ostatnie słowa Sokratesa dotyczą długu: „Kritonie, myśmy winni koguta Asklepiosowi. Oddajcież go a nie zapomnijcie!”⁴⁷ W greckim tekście tej sceny trucizna to tylko to pharmakon, „lek” albo „trucizna”, przyniesiona już utarta; słowo oznaczające szczwół, kōneion, w ogóle w niej nie występuje.⁴⁷

Czy Platon prawdziwie opisał zatrucie szczwołem, pozostaje sporne. Dayan argumentował w 2009 roku, że paraliż wstępujący od stóp jest typowy dla zatrucia szczwołem, lecz wyraźna utrata czucia już nie, i że Platon, który nie wspomina o złym smaku ani objawach żołądkowo-jelitowych, mógł dać relację bardziej „szlachetną”;⁴⁶ w 2024 roku doszedł do wniosku, że uważna lektura greckiego tekstu rozwiązuje wiele z tych rozbieżności i że śmierć tę można przyjąć za ograniczony opis przypadku zatrucia szczwołem.⁴⁸ Hotti i Rischer sugerują, że napój mógł być mieszanką, na przykład szczwołu z opium.⁴⁵

Szczwół w Atenach i na Keos

Gdy Fokjona stracono w Atenach w 318 roku p.n.e., kat ucierał szczwół. Trucizny zabrakło, a kat odmówił utarcia większej ilości, jeśli nie zapłaci mu się dwunastu drachm, „tyle bowiem kosztowała wymagana ilość”; Fokjon zapytał, „czy w Atenach nie można nawet umrzeć bez opłacenia tego przywileju”, i kazał zapłacić przyjacielowi.⁴⁹użytkownik płaci

Teofrast podaje, że Trazjasz z Mantinei sporządzał truciznę na „łagodny i bezbolesny koniec” z soków szczwołu, maku i innych podobnych ziół, w bardzo małej dawce. Mieszkańcy Keos, dodaje, zmienili sposób przyjmowania szczwołu: obierali go teraz z łuski, ucierali w moździerzu, przesiewali i pili spryskany wodą, „i tak śmierć staje się szybka i łatwa”.⁵⁰ Według Strabona, który cytuje Menandra, starożytne prawo Keos miało nakazywać, „by ci, którzy przekroczyli sześćdziesiąt lat, byli zmuszani do wypicia szczwołu, aby starczyło żywności dla pozostałych”.⁵¹nadwyżka ludności

Szaleje

Laboratorium Badań nad Roślinami Trującymi Departamentu Rolnictwa Stanów Zjednoczonych nazywa szalej „najgwałtowniej trującą rośliną rosnącą w Ameryce Północnej”. Niewielka ilość zatruwa zwierzęta gospodarskie lub ludzi; jego toksyna, cykutoksyna, działa bezpośrednio na ośrodkowy układ nerwowy jako gwałtowny środek drgawkotwórczy; najniebezpieczniejszą częścią są bulwiaste korzenie.⁵² Przegląd kliniczny, który do szaleju zalicza gatunki zarówno Cicuta, jak i Oenanthe, jest bardziej ostrożny, umieszczając je „wśród najbardziej trujących roślin” Ameryki Północnej i Wielkiej Brytanii. Cykutoksyna i enantotoksyna to nie alkaloidy, lecz poliacetyleny C17, które blokują receptory GABA i wywołują drgawki.⁸

Kropidło szafranowe

Kropidło szafranowe, Oenanthe crocata, nazywano „prawdopodobnie najbardziej trującą rośliną Wysp Brytyjskich”. Najbardziej toksyczną częścią są korzenie, mylnie zjadane zamiast innych korzeni.⁵³ Przegląd z 2020 roku wymienia je razem z Cicuta virosa jako dwie najbardziej trujące rośliny brytyjskiej flory, obie przypominające seler i pietruszkę.⁵⁴

Łączono je z sardonicznym uśmiechem. Pauzaniasz pisze, że Sardynia jest wolna od trucizn poza jedną rośliną: „To zabójcze ziele przypomina seler, a mówi się, że ci, którzy je zjedzą, umierają śmiejąc się. Dlatego Homer, a za nim inni, nazywają niezdrowy śmiech sardonicznym.”⁵⁵ Słowo Homera to sardanion, użyte o „srogim i gorzkim uśmiechu” Odyseusza, gdy uchyla się przed rzuconym w niego kopytem wołu.⁵⁶

W 2009 roku Appendino i współpracownicy stwierdzili, że enantotoksyna i dihydroenantotoksyna, wyizolowane z sardyńskiej O. fistulosa, silnie blokują prądy wywoływane przez GABA. Doszli do wniosku, że nie ma wielkich wątpliwości, iż herba sardonica starożytnej medycyny to O. crocata, powszechna w basenie Morza Śródziemnego tylko na Sardynii, i że wywoływany przez nią skurcz twarzy to risus sardonicus. Podają też starożytną relację, według której na przedrzymskiej Sardynii starców niezdolnych już do samodzielnego życia odurzano tym zielem, a potem zrzucano z wysokiej skały albo zabijano na śmierć.⁵⁷ Sporne jest i słowo, i sama roślina. Słownik Liddella i Scotta łączy Homerowe sardanios być może z sesērōs, „szczerzący zęby”, i zaznacza, że pisownia sardonios, od Sardynii, jest późniejsza; sardyńską roślinę ze starożytnego wyjaśnienia identyfikuje jako Ranunculus sardous, jaskier sardyński — jaskrowatą, a nie baldaszkowatą.⁴⁰

Rośliny fototoksyczne

Kilka baldaszkowatych zawiera furanokumaryny — związki, przez które skóra parzy się w słońcu, w reakcji zwanej fitofotodermatozą. Furanokumaryny występują głównie w czterech niespokrewnionych rodzinach: selerowatych, bobowatych, morwowatych i rutowatych, a ich szlak biosyntezy wykształcił się w kilku z nich niezależnie; furanokumaryny kątowe występują głównie u selerowatych.⁵⁸⁵⁹ Odkrywszy, że jedna z nich, ksantotoksyna, jest toksyczna dla gąsienic, a mniej toksyczna bez światła ultrafioletowego, Berenbaum zinterpretowała to jako „biosyntetyczną ucieczkę” przed roślinożernymi owadami; zob. też płozek baldaszkowiec.⁶⁰

Kontakt z barszczem olbrzymim, po którym nastąpi ekspozycja na słońce, może wywołać pęcherze i trwałą hiperpigmentację u osób narażonych zawodowo, a u jednego dziecka spowodował oparzenie pełnej grubości skóry, wymagające przeszczepu.⁹⁶¹ Pasternak zwyczajny, wprowadzony do Ameryki Północnej jako warzywo korzeniowe, rośnie dziś dziko na preriach i przy drogach; jego łodygi i liście zawierają furanokumaryny, a kontakt z nimi, po którym nastąpi ekspozycja na słońce, wywołuje pęcherze, a potem hiperpigmentację.¹⁰

Poparzyć może i seler. W 1983 roku seler zakażony grzybem Sclerotinia sclerotiorum wywołał ciężkie fototoksyczne zapalenie skóry u jedenastu zbieraczy.⁶² W 1986 roku wysypkę pęcherzową odnotowano u 30 z 127 pracowników sklepów jednej sieci spożywczej, w tym u wszystkich ośmiu pracowników działu warzywnego. Kontakt z selerem niósł najwyższe ryzyko względne, 6,3, a odporna na choroby, wysokiej jakości odmiana selera tej sieci zawierała więcej furanokumaryn niż inne odmiany. Ogólnokrajowa próba sklepów tej sieci wykazała wysypkę w 13 z 17 stanów i u 26 procent przebadanych pracowników działu warzywnego, a autorzy zasugerowali, że hodowla selera odpornego na choroby może podnosić zawartość furanokumaryn.⁶³za markę premium zapłacili pracownicy Rok później, w badaniu z Oregonu, wszystkie 19 przypadków pochodziło z jednego sklepu, w którym odbyła się wyprzedaż selera poczwórnie zwiększająca jego sprzedaż.⁶⁴ Wystarczy nawet zjeść seler: 65-letnia kobieta doznała ciężkich poparzeń całego ciała w solarium godzinę po zjedzeniu dużej ilości korzenia selera.⁶⁵

Sylfion

          _.--"""""""""""""""--._
      .-'`         .:*:.         `'-.
    .'              \|/              '.
  .'      .:.        |        .:.      '.
 /          \________|________/          \
;                    |                    ;
|         .:.        |        .:.         |
|           \________|________/           |
;                    |                    ;
 \        .:.        |        .:.        /
  '.        \________|________/        .'
    '.               |               .'
      '-.,           |           ,.-'
          `"--.......|.......--"`

Sylfion (gr. silphion, łac. laserpicium, jego żywica laser) rósł w Cyrenajce: według Herodota „kraina sylfionu” sięgała od wyspy Platea po wejście do Syrty.⁶⁶ Teofrast opisuje gruby korzeń, łodygę podobną do łodygi feruli, liście podobne do selera, które przeczyszczały owce, tuczyły je i czyniły ich mięso „cudownie smacznym”, oraz szeroki, liściopodobny owoc.¹¹

Monopol i cena

Zbiór był regulowany. „Mają przepisy, podobne do tych stosowanych w kopalniach, dotyczące cięcia korzenia” — pisał Teofrast — „zgodnie z którymi starannie ustalają właściwą ilość do ścięcia, mając wzgląd na wcześniejsze cięcia i zapas rośliny. Nie wolno bowiem ciąć jej niewłaściwie ani ciąć więcej niż ustaloną ilość.” „Kopalniach” opiera się na jednym rękopisie; wydanie aldyńskie podaje „miarach”. Rośliny nie dało się uprawiać: „w miarę jak ziemię się uprawia i oswaja, ona się wycofuje”.¹¹ Handel był królewskim monopolem królów Cyreny z dynastii Battiadów i w wielkim stopniu przyczyniał się do dobrobytu miasta. Libijczycy zbierali sok na stepie, a w Cyrenie stabilizowano go mąką pszenną i eksportowano do Aten.¹³ Koerper i Moerman piszą, że sprzedaż po „cenach monopolowych” bardzo pomogła miastom Cyrenajki się wzbogacić.⁴¹ Królowie starali się zatrzymać handel dla siebie, lecz część sylfionu przemycano do Kartagińczyków.¹² Eksploatacja prawdopodobnie zmalała od okresu hellenistycznego, a gdy Libia Ptolemeusza Apiona przeszła w 96 roku p.n.e. pod władanie Rzymu, Rzym stał się jedynym beneficjentem.¹³

Wkrótce po wprowadzeniu monety w VI wieku p.n.e. roślina i jej owocnia pojawiły się na monetach Cyreny, Barce, Euhesperides i Teuchiry;⁴¹ w chronologii A. Laronde’a pozostawały godłem Cyreny do ostatniej ćwierci III wieku p.n.e.¹³ Koerper i Moerman odczytują przesadzoną łodygę oraz przypominające jądra lub serce owoce jako celową reklamę seksualną; Amigues uważa, że przy takim stopniu stylizacji owoc traci wartość jako dowód botaniczny.⁴¹¹³

Pliniusz pisze, że sok ważono wobec srebrnych denarów, ad pondus argentei denarii repensum, „sprzedawany w tej samej cenie co srebro” w przekładzie Bostocka i Rileya; popularny artykuł na stronie Kew nazywa go „wartym swojej wagi w złocie”.¹⁴⁶⁷ W 93 roku p.n.e. przywieziono z Cyreny do Rzymu trzydzieści funtów sylfionu dla państwa, a na początku wojny domowej Cezar, jako dyktator, zabrał z publicznego skarbca 1500 funtów, razem ze złotem i srebrem.¹⁴waluta rezerwowa Amigues datuje to na 49 rok p.n.e.¹³

Zniknięcie

Za czasów Pliniusza rośliny nie znajdowano już w Cyrenajce od wielu lat, ponieważ publicani, dzierżawcy podatkowi wynajmujący pastwiska, uznali za bardziej opłacalne wypasanie na nich owiec. Jedną łodygę znaleziono jeszcze za pamięci żyjących i wysłano cesarzowi Neronowi.¹⁴dzierżawa przeżyła uprawę Jedyny laser docierający do Rzymu był gorszego rodzaju, z Persji, Medii lub Armenii, często zafałszowany.¹⁴ Amigues utożsamia ten „sok medyjski” z asafetydą, Ferula assa-foetida,¹³ której popularne nazwy obejmują Teufelsdreck i „diabelski nawóz”.⁶⁸

Inni starożytni pisarze podawali inne przyczyny. Strabon pisze, że roślina niemal zaginęła, gdy barbarzyńcy ze złośliwości próbowali zniszczyć wszystkie korzenie.⁶⁹ Solinus opowiada o najeździe, a potem o tym, jak sami mieszkańcy niemal doszczętnie wykopali rośliny z powodu nie do zniesienia nadmiaru podatku, ob intolerandam vectigalis nimietatem; lecz Mommsen, idąc za Salmasiusem, wykazał, że ten fragment jest w większości zapożyczony z relacji Pliniusza o labdanum.⁷⁰

Jeszcze w późnym IV wieku Orybazjusz wymieniał „sok cyrenajski” wśród zwykłych leków, choć Amigues sugeruje, że nazwa oznaczała już wtedy raczej klasę jakości niż pochodzenie. Według niej Synezjusz z Cyreny podziwiał roślinę sylfionu w ogrodzie brata w 402 roku n.e. i posłał „wiele soku sylfionu” wśród wystawnych darów do Konstantynopola w 405 roku; Chamoux odczytuje to jako dowód, że roślina stała się rzadką ciekawostką hodowaną w ogrodach.¹³ Artykuł Kew przeciwnie — twierdzi, że roślinę uznawano za wymarłą już w II wieku p.n.e.⁶⁷

Współcześni autorzy różnie ważą przyczyny. Amigues odrzuca zarówno najazd, jak i dzierżawców podatkowych: według danych Strabona strefa występowania sylfionu obejmowała ponad 19 000 km², zbyt wiele, by nomadzi mogli ją wykarczować, a odwołanie się Pliniusza do chciwości publicani uważa za jeszcze mniej przekonujące. Jej zdaniem korzenie były nadmiernie eksploatowane, ponieważ pobieranie soku zabija korzeń, podobnie jak przy zbiorze asafetydy w Persji, a części nadziemne zjadały zwierzęta roślinożerne; wątpi, czy „wymarcie” to właściwe słowo.¹³ Miski wini nadmierny zbiór „napędzany krótkoterminowym zyskiem”, wśród innych czynników, lecz za najbardziej prawdopodobną główną przyczynę uznaje monokarpiczny charakter rośliny i wyjątkowo powolny wzrost.¹² Appendino pisze, że źródła historyczne winiły „chciwą politykę gospodarowania ziemią”, prawdopodobnie pogorszoną przez wcześniejszą nadmierną eksploatację.¹⁵ Artykuł Kew dodaje rzymski nadmierny zbiór, pustynnienie i możliwość, że sylfion był jałowym mieszańcem dwóch gatunków wielkiej feruli.⁶⁷

Zastosowania i tożsamość

Sylfionu używano jako przyprawy i jako leku: Pliniusz zalicza laser „do najcenniejszych darów, jakimi obdarzyła nas Natura”, i wymienia 39 zastosowań leczniczych.⁷¹ Koerper i Moerman podają, że powszechnie wiedziano, iż sprzyja antykoncepcji i poronieniom. Appendino nie znajduje potwierdzenia ani dla tego, ani dla użycia go jako afrodyzjaku w dokumentach sprzed wymarcia rośliny: sylfion był w gruncie rzeczy luksusowym przysmakiem kulinarnym, tylko sporadycznie lekiem, a późniejsze wzmianki o poronieniach mogą dotyczyć asafetydy, której źródła zawierają silnie estrogenny związek ferutininę.⁴¹¹⁵

Jaką rośliną był sylfion, pozostaje nierozstrzygnięte. Wśród proponowanych kandydatów są Ferula tingitana, F. communis, Thapsia garganica i Cachrys ferulacea.¹² Amigues doszła do wniosku, że Margotia gummifera jest żyjącym gatunkiem najbliższym sylfionowi, lecz nie że jest sylfionem, i że potrzebna jest archeobotanika; Appendino również uznaje go za najbliższego żyjącego krewnego pod względem morfologicznym, jak sugerował niemiecki botanik Link na początku XIX wieku.¹³¹⁵ Trzy rodzaje rodziny, Laserpitium, Laser i Silphiodaucus, noszą imię zaginionej rośliny.¹⁶

Hipoteza Ferula drudeana

W 2021 roku Mahmut Miski zaproponował, że sylfion przetrwał w Anatolii jako Ferula drudeana. Walter Siehe zebrał go po raz pierwszy w 1909 roku, w prowincji Adana, a Korowin opublikował go w 1947 roku, nie widząc go nigdy w terenie. Miski znalazł go w 1983 roku koło Hasan Dağı w Kapadocji, a w 2004 roku znaleziono go ponownie na stanowisku Siehego. Jego niewielkie populacje, w trzech miejscach, są wszystkie związane z dawnymi greckimi wioskami, często w chronionych enklawach, takich jak sady otoczone kamiennymi murami.¹² Miski wskazuje na rzadki, naprzeciwległy układ gałęzi kwiatostanowych, jak na monetach; na papierowate, liściopodobne półowoce, przypominające szeroki owoc Teofrasta; na przyjemnie pachnącą żywicę gumową; oraz na łodygi wystrzeliwujące w górę po obfitych wiosennych deszczach. Przypuszcza, że przemytnicy przenieśli nasiona do Anatolii w starożytności, lecz przyznaje, że tożsamości nie da się potwierdzić, dopóki roślina nie zostanie porównana z archeologiczną próbką sylfionu.¹² Późniejsze prace jego zespołu nazywają ją „domniemanym anatolijskim ekotypem” sylfionu.⁷²²¹

Archeobotaniczka Erica Rowan, cytowana przez National Geographic, uznała to rozumowanie za wiarygodne. Historyk starożytnych roślin leczniczych Alain Touwaide zakwestionował argument, że roślina jest grecka, bo niegdyś mieszkali tam Grecy, i uznał, że mocniejszym testem byłoby dopasowanie jej związków do przypisywanych sylfionowi zastosowań.⁷³ Przegląd Appendina mówi o „domniemanym ponownym odkryciu w odległym zakątku Anatolii”.¹⁵ Sam Miski ostrzegał, że publikacje promujące anatolijskie korzenie Ferula jako afrodyzjak, w tym na zaburzenia erekcji, grożą ich niekontrolowaną, krótkoterminową eksploatacją komercyjną; duża populacja F. elaeochytris na górze Kasjos (Kel Dağı), jak podawał, została już zniszczona.¹²pierwszy raz jako tragedia, drugi raz jako farsa

Zobacz też

• Baldach
• Heracleum
• Barszcz Mantegazziego
• Barszcz zwyczajny
• Barszcz Sosnowskiego
• Barszcz perski
• Furanokumaryna
• Fitofotodermatoza
• Płozek baldaszkowiec
• Roślina monokarpiczna