Barszcz Sosnowskiego

Ten artykuł dotyczy gatunku. O inwazyjnych barszczach olbrzymich ogólnie zob. Barszcz Mantegazziego. O rodzaju zob. Heracleum.

Barszcz Sosnowskiego (Heracleum sosnowskyi; ros. borszczewik Sosnowskogo) to barszcz olbrzymi rodzimy dla Kaukazu. Od 1947 roku wprowadzano go do uprawy w Związku Radzieckim jako wysokoplenną roślinę kiszonkową, a w latach 60. jego nasiona wysyłano do gospodarstw w całym kraju.¹ Uprawa rozczarowała: jej sok parzył ludzi, którzy się z nią stykali, a jej zapach przenikał do mleka i mięsa zwierząt, które ją jadły.¹² Uprawę zaniechano w latach 80., a w latach 90., gdy rolnictwo kolektywne upadło i pola porzucono, roślina rozprzestrzeniła się bez kontroli.¹³

Dziś należy do najbardziej uciążliwych roślin inwazyjnych Rosji, państw bałtyckich, Białorusi i Polski. Unia Europejska umieszcza go na liście inwazyjnych gatunków obcych stwarzających zagrożenie dla Unii.⁴ W Rosji jego zarejestrowaną odmianę skreślono z rejestru państwowego w 2012 roku za utratę użyteczności gospodarczej, a w 2015 roku roślinę oficjalnie przeklasyfikowano z uprawy na chwast.⁵ Rossielchoznadzor, rosyjska inspekcja rolna, nazwał go kiszonkowym „cudem”, który nie usprawiedliwił pokładanego w nim zaufania.⁶nie usprawiedliwił pokładanego w nim zaufania

Taksonomia

Gatunek nazwała w 1944 roku botaniczka Ida P. Mandenowa, na podstawie materiału zebranego w Meschetii, w Gruzji.⁷¹ Nazwa czci kaukaskiego botanika Dmitrija Iwanowicza Sosnowskiego, którego daty życia niektóre źródła podają jako 1885–1952, a inne jako 1886–1953.⁷ Mandenowa umieściła go razem z barszczem Mantegazziego, H. mantegazzianum, w sekcji Pubescentia rodzaju.¹

Jest mniejszy od barszczu Mantegazziego, wysoki do około 3 m, o mniej głęboko podzielonych liściach.⁸ W rodzimym zasięgu rośnie na wschodnim i środkowym Kaukazie, od Dagestanu i Kabardyno-Bałkarii przez Gruzję po północną Armenię i północno-wschodnią Turcję.¹ Jego genom, zsekwencjonowany w 2023 roku, zawiera 55 106 genów, znacznie więcej niż typowe dla roślin 25 000–35 000.⁹

Kwestionowano nawet, czy radziecka uprawa w ogóle była barszczem Sosnowskiego. Kody kreskowe DNA inwazyjnych roślin z okolic Kirowska i Syktywkaru, dwóch miejsc, gdzie zaczęła się introdukcja, odpowiadały barszczowi Mantegazziego, H. mantegazzianum; autorzy sugerują, że oba gatunki skrzyżowały się na pierwszych poletkach doświadczalnych.¹⁰¹¹ Sam barszcz Mantegazziego próbowano uprawiać w Związku Radzieckim na mniejszą skalę.¹ Jeśli ta identyfikacja się potwierdzi, radziecka roślina pastewna i wiktoriańska ozdoba ogrodowa były tym samym gatunkiem. Zob. Heracleum § Nazwy.

Historia

Wprowadzenie

Poszukiwania rośliny zaczęły się w okresie, który rosyjscy historycy tego epizodu nazywają ciężkimi latami powojennymi, gdy Związek Radziecki dążył do jak najszybszego odbudowania i podniesienia wydajności swojego rolnictwa.¹ Gospodarstwo Ogrodu Botanicznego Polarno-Alpejskiego w Kirowsku, na Półwyspie Kolskim, jako pierwsze w radzieckiej praktyce wytwarzało kiszonkę z bylin.¹ W 1946 roku A. A. Marczenko otrzymał zadanie porównania takich roślin, a barszcz Sosnowskiego dał najwięcej biomasy.¹² W 1947 roku rośliny z okolic Nalczyka, w Kabardyno-Bałkarii, sprowadzono do ogrodu w celu wypróbowania jako uprawy kiszonkowej.¹¹⁰

Prace rozprzestrzeniły się dalej. W 1951 lub 1952 roku nasiona trafiły do Instytutu Biologii w Syktywkarze, w Republice Komi, który stał się ogólnozwiązkowym centrum wprowadzania nowych roślin kiszonkowych.¹¹⁰ Kolejne ośrodki powstały pod Leningradem, w Nalczyku, gdzie hodowcy próbowali wyhodować odmiany, które by nie parzyły, w Łobni pod Moskwą od 1959 roku, oraz w latach 70. w Akademii Rolniczej im. Timiriazjewa. W 1956 roku roślinę umieszczono na liście do prób na skalę pilotażową.¹

Historycy introdukcji wyróżniają cztery etapy: próby lokalne od końca lat 40., masowe wprowadzanie od końca lat 50., zakończenie od połowy lat 70. i niekontrolowaną inwazję od lat 90.¹³

Masowy siew

Na podstawie Ozerovej i Kriwoszeiny (2018), Shadrina i in. (2023) oraz łotewskiego Ministerstwa Środowiska (2007).

Od lat 60. roślinę uprawiano na masową skalę w całym Związku Radzieckim, choć wiedziano już, że jej sok parzy skórę.¹ Tylko w latach 1962–1966 z Syktywkaru wysłano do niemal 1500 gospodarstw 5500 kg nasion nowych roślin kiszonkowych, w tym barszczu.¹⁰ Na Łotwie pierwszy produkcyjny siew wykonano w 1968 roku w sowchozie Barkava, z pół kilograma nasion; pierwsze pole miało 0,2 ha, a pod koniec lat 70. gospodarstwo uprawiało już 40 ha.¹⁴ Uprawę prowadzono też w pozostałych republikach bałtyckich, na Ukrainie, Białorusi, w Mołdawii i Kirgistanie.¹

Całkowitego areału nigdy nie poznamy: radziecka statystyka rolna notowała barszcz razem z innymi uprawami kiszonkowymi.¹ Część rozprzestrzenienia wynikała z potrzeb badań, nie gospodarstw. W rejonie rżewskim obwodu kalinińskiego, gdzie obsiano 140 ha, a nasiona wysłano pod sześćdziesiąt adresów, historycy łączą późniejsze rozprzestrzenienie rośliny w kilku obwodach z badaniami doktorskimi prowadzonymi w Akademii Timiriazjewa.¹

Hodowcy próbowali usunąć oparzenia. Według I. F. Sacyperowej, której kolekcja w Instytucie Botanicznym im. Komarowa porównywała trzydzieści gatunków Heracleum, hodowla barszczu Sosnowskiego trwała do lat 80. i nie przyniosła efektu, ponieważ produkcja fotodynamicznych furanokumaryn jest cechą dominującą.¹ Mimo to zarejestrowano odmianę „Siewierianin”.⁵

Problemy

Oparzenia były znane od lat 50.¹ Wczesne próby żywieniowe nie wykazały szkody dla zwierząt, a krowy karmione kiszonką dawały więcej mleka.¹² Późniejsze prace były mniej zachęcające. Na początku lat 80. wykazano, że furanokumaryny przetrwają w kiszonce i osłabiają fermentację mlekową, która ją konserwuje; zapach rośliny przenikał do mięsa i mleka; a krowy niechętnie jadły kiszonkę z barszczu, gdy miały cokolwiek innego.¹ W państwach bałtyckich anyżowy posmak mleka i zagrożenie dla ludzi i bydła doprowadziły do porzucenia plantacji.²

Porzucenie i rozprzestrzenienie

Uprawę zaniechano w latach 80., a badania nad rośliną wygaszono w drugiej połowie dekady.¹³ Zdziczałe rośliny znajdowano pod Moskwą już w 1948 roku, a ucieczki z upraw widywano wszędzie od lat 70.¹

Wielka ekspansja nastąpiła w latach 90. Wraz z tym, co rosyjscy autorzy opisują jako zniszczenie kompleksu rolno-przemysłowego, rozprzestrzenienie wymknęło się spod kontroli i przybrało charakter katastrofy ekologicznej.¹ Przedsiębiorstwa rolne upadały, regularne koszenie ustało, a pola stały się nieużytkami, które zajęła roślina, rozprzestrzeniając się wzdłuż dróg.³ Od jej rozprzestrzenienia w miastach i wsiach do pierwszych oficjalnych środków zwalczania minęło około dwudziestu lat. Jest odnotowany w 54 podmiotach federalnych Rosji, a od 2005 roku znajdowany jest poza gruntami rolnymi na Syberii.¹⁵zasiany przez plan, rozprzestrzeniony przez jego brak

Rozmieszczenie

Źródła: Dalke i in. (2018); Rossielchoznadzor (2023, 2025); Łukiczewa (2014); EPPO; Łotewska Państwowa Służba Ochrony Roślin; Jodaugienė i in. (2018); Estoński Zarząd Środowiska; Ministerstwo Zasobów Naturalnych Białorusi (2023).

Twierdzenia prasy popularnej o dziesiątkach milionów hektarów¹⁶ znacznie przewyższają wszystko, co zmierzono w terenie.¹⁵

Zwalczanie i prawo

Kontrakty publiczne na mapowanie i niszczenie rośliny w Rosji w latach 2011–2017 kosztowały 314 milionów rubli; obwody leningradzki, moskiewski i wołogodzki odpowiadały za dziewięć dziesiątych poddanego zabiegom areału.¹⁵

Rosja usunęła roślinę z krajowego klasyfikatora produktów rolnych od 1 stycznia 2015 roku, przez co straciła status uprawy, i w tym samym roku dodała ją do branżowego klasyfikatora chwastów.⁵ Nie jest agrofagiem kwarantannowym.⁶ Od 1 marca 2026 roku ustawa federalna zobowiązuje posiadaczy ziemi do niszczenia na niej niebezpiecznych roślin inwazyjnych, pod groźbą jej utraty. Ustawa definiuje takie rośliny jako te, których rozprzestrzenianie zagraża środowisku, zdrowiu ludzi i różnorodności biologicznej oraz szkodzi poszczególnym sektorom gospodarki; listy sporządza każdy region.¹⁷ W obwodzie moskiewskim kary do miliona rubli obowiązują od 2018 roku. W 2025 roku obwód zastąpił karę dla obywateli stałą kwotą 5000 rubli, uznając dawny przedział za nieproporcjonalny do kosztu usunięcia rośliny.¹⁸¹⁹

Na Łotwie, gdzie referat z 1986 roku nazwał roślinę „botanicznym jenotem”,¹⁴ program krajowy na lata 2006–2012 kosztorysowano na 15,35 miliona łatów.²⁰ Od 2008 roku właściciele zarośniętej ziemi muszą ją zarejestrować, przedłożyć plan zwalczania, kontynuować go aż do zniknięcia łanu i monitorować przez co najmniej pięć lat. Kwitnąca roślina z rozwiniętym baldachem liczy się jako dowód, że zwalczanie nie zostało przeprowadzone.²¹ Estonia zdecydowała się wytępić roślinę w 2003 roku,²² a Litwa umieściła ją na liście obowiązkowego zwalczania od 2001 roku.²³

Unia Europejska umieściła barszcz Sosnowskiego na swojej liście inwazyjnych gatunków obcych stwarzających zagrożenie dla Unii w 2016 roku; nie wolno go już trzymać, uprawiać, sprzedawać ani uwalniać.⁴ Jenot trafił na tę samą listę rok później.²⁴

W kulturze

W polskojęzycznej i rosyjskojęzycznej publicystyce roślina bywa nazywana „zemstą Stalina”, nawiązując do decyzji z 1947 roku; pochodzenie tego przydomka nie jest udokumentowane.²⁵ Polska artystka Liliana Zeic wystawiła w 2017 roku roślinę w szklanej gablocie pod tym właśnie tytułem.²⁶ W Moskwie inscenizacja sztuki Mykoły Kulisza Błogosławiona wyspa w Teatrze Et Cetera z 2019 roku umieściła akcję drugiego aktu na wyspie zarośniętej pięknym, lecz trującym barszczem.²⁵

Zobacz też

• Barszcz Mantegazziego
• Heracleum
• Furanokumaryna
• Zwalczanie barszczu Mantegazziego

Footnotes

1. Ozerova, N. A.; Krivosheina, M. G. (2018). “Patterns of secondary range formation for Heracleum sosnowskyi and H. mantegazzianum on the territory of Russia”. Russian Journal of Biological Invasions. 9 (2): 155–162. doi:10.1134/S2075111718020091. ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸ ↩⁹ ↩¹⁰ ↩¹¹ ↩¹² ↩¹³ ↩¹⁴ ↩¹⁵ ↩¹⁶ ↩¹⁷ ↩¹⁸ ↩¹⁹ ↩²⁰ ↩²¹ ↩²²

2. Nielsen, C.; Ravn, H. P.; Nentwig, W.; Wade, M., eds. (2005). The Giant Hogweed Best Practice Manual: Guidelines for the management and control of an invasive weed in Europe. Hørsholm: Forest & Landscape Denmark. ISBN 87-7903-209-5. ↩ ↩²

3. Luneva, N. N. (2014). “Borshchevik Sosnovskogo v Rossiiskoi Federatsii” [Heracleum sosnowskyi in the Russian Federation]. Zashchita i Karantin Rastenii. 2014 (3): 12–18. ↩ ↩² ↩³

4. Commission Implementing Regulation (EU) 2016/1141 of 13 July 2016 adopting a list of invasive alien species of Union concern. Official Journal of the European Union L 189: 4. ↩ ↩²

5. Luneva, N. N.; Konechnaya, G. Yu.; Smekalova, T. N.; Chukhina, I. G. (2018). “On status of Heracleum sosnowskyi Manden. on the territory of Russian Federation”. Vestnik Zashchity Rastenii. 3 (97): 10–15. doi:10.31993/2308-6459-2018-3(97)-10-15. ↩ ↩² ↩³

6. Rosselkhoznadzor (14 July 2023). “Borshchevik Sosnovskogo: kak borot’sya s neopravdavshim doveriya silosnym chudom”. Retrieved 26 September 2026. ↩ ↩²

7. International Plant Names Index. Heracleum sosnowskyi Manden., Zametki Sist. Geogr. Rast. 12: 17 (1944); author records for Mandenova and Sosnowsky. Retrieved 26 September 2026. ↩ ↩²

8. EPPO Global Database. “Heracleum sosnowskyi: datasheet”. Retrieved 26 September 2026. ↩

9. Schelkunov, M. I.; Shtratnikova, V. Yu.; Klepikova, A. V.; et al. (2024). “The genome of the toxic invasive species Heracleum sosnowskyi carries an increased number of genes despite absence of recent whole-genome duplications”. The Plant Journal. 117 (2): 449–463. doi:10.1111/tpj.16500. ↩

10. Shadrin, D.; Dalke, I.; Zakhozhiy, I.; Shilnikov, D.; Kozhin, M.; Chadin, I. (2023). “Heracleum sosnowskyi or Heracleum mantegazzianum? DNA-based identification of invasive hogweeds (Apiaceae) in two key regions of the species’ invasion history in the territory of the former Soviet Union”. Research Square (preprint). doi:10.21203/rs.3.rs-3296382/v1. ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

11. Shadrin, D. M.; Dalke, I. V.; Zakhozhiy, I. G.; et al. (2024). “DNA barcode marker analysis of Heracleum sosnowskyi Manden. and Heracleum mantegazzianum Sommier & Levier (Apiaceae) from European Russia”. Russian Journal of Biological Invasions. 15 (3): 416–431. doi:10.1134/S2075111724700309. ↩

12. Osipova, E. S.; Gladkov, E. A.; Tereshonok, D. V. (2026). “Heracleum sosnowskyi Manden. in the context of sustainable development: an aggressive invasive species with potential for utilisation in the extraction of furanocoumarins and essential oils”. Journal of Xenobiotics. 16 (1): 6. doi:10.3390/jox16010006. ↩ ↩²

13. Krivosheina, M. G.; Ozerova, N. A. (2019). “Introduction of Sosnowsky’s hogweed as a cause of landscape transformation”. IOP Conference Series: Earth and Environmental Science. 350: 012013. doi:10.1088/1755-1315/350/1/012013. ↩

14. Latvian Ministry of Environment; Ministry of Agriculture; et al. (2007). Latvānis, tā izplatības ierobežošana. Informatīvs materiāls [Hogweed and restricting its spread]. Riga. ↩ ↩²

15. Dalke, I. V.; Chadin, I. F.; Zakhozhiy, I. G. (2018). “Control of Sosnowskyi’s hogweed (Heracleum sosnowskyi Manden.) invasion on the territory of the Russian Federation”. Russian Journal of Biological Invasions. 9 (4): 331–344. doi:10.1134/S2075111718040045. ↩ ↩² ↩³

16. Tkachenko, K. G. (30 September 2020). “Borshchevik Sosnovskogo: rastenie-terminator ili kul’tura budushchego”. Kommersant Nauka. 24. ↩

17. Federal Law of the Russian Federation of 31 July 2025 No. 294-FZ “On amendments to the Land Code of the Russian Federation and certain legislative acts of the Russian Federation”. Official publication. ↩

18. Law of Moscow Oblast of 27 August 2018 No. 139/2018-OZ. Summary: Garant.ru. Retrieved 26 September 2026. ↩

19. Garant.ru (15 May 2025). “Fiksirovanny shtraf za nalichie na uchastke borshchevika vveli v Podmoskov’e”. Retrieved 26 September 2026. ↩

20. Cabinet of Ministers of Latvia, Order No. 426 of 6 June 2006, “Par Latvāņu izplatības ierobežošanas programmu 2006.–2012. gadam”. Latvijas Vēstnesis 90. likumi.lv. ↩

21. Cabinet of Ministers of Latvia, Regulation No. 559 of 14 July 2008, “Invazīvās augu sugas – Sosnovska latvāņa – izplatības ierobežošanas noteikumi”. likumi.lv. ↩

22. Estonian Environmental Board. “Hogweeds”. Loodusveeb. Retrieved 26 September 2026. ↩

23. Jodaugienė, D.; Marcinkevičienė, A.; Sinkevičienė, A. (2018). “Control of Heracleum sosnowskyi in Lithuania”. Julius-Kühn-Archiv. 458: 275–280. doi:10.5073/jka.2018.458.039. ↩

24. Commission Implementing Regulation (EU) 2017/1263 of 12 July 2017 updating the list of invasive alien species of Union concern. Official Journal of the European Union L 182: 37. ↩

25. Posner, L. (12 August 2020). “Can creativity kill the toxic plant known as Stalin’s Revenge?”. The Calvert Journal. Archived from the original. ↩ ↩²

26. Zeic, L. (2017). Stalin’s Revenge. Artist’s page, archived. ↩