Sosnowsky's berenklauw

Dit artikel gaat over de soort. Voor de invasieve reuzenberenklauwen in het algemeen, zie Reuzenberenklauw. Voor het geslacht, zie Heracleum.

Sosnowsky’s berenklauw (Heracleum sosnowskyi; Russisch borsjtsjevik Sosnovskogo) is een reuzenberenklauw die van nature in de Kaukasus voorkomt. Vanaf 1947 werd hij in de Sovjet-Unie in cultuur gebracht als hoogproductief kuilvoedergewas, en in de jaren 1960 werd zijn zaad naar boerderijen in het hele land gestuurd.¹ Het gewas viel tegen: zijn sap verbrandde de mensen die ermee omgingen, en zijn geur trok in de melk en het vlees van de dieren die hem aten.¹² De teelt stopte in de jaren 1980, en in de jaren 1990, toen de collectieve landbouw instortte en velden werden verlaten, verspreidde de plant zich ongeremd.¹³

Hij behoort nu tot de lastigste invasieve planten van Rusland, de Baltische staten, Wit-Rusland en Polen. De Europese Unie plaatst hem op haar lijst van invasieve uitheemse soorten die zorgwekkend zijn voor de Unie.⁴ In Rusland werd zijn geregistreerde ras in 2012 van het staatsregister geschrapt wegens verlies van economisch nut, en in 2015 werd de plant officieel geherclassificeerd van gewas naar onkruid.⁵ Rosselchoznadzor, de Russische landbouwinspectie, heeft hem een kuilvoeder-“wonder” genoemd dat het in hem gestelde vertrouwen niet waard bleek.⁶het bleek het gestelde vertrouwen niet waard

Taxonomie

De soort werd in 1944 benoemd door de botanica Ida P. Mandenova, naar materiaal verzameld in Meschetië, Georgië.⁷¹ Ze eert de Kaukasische botanicus Dmitri Ivanovitsj Sosnovski, wiens levensjaren door sommige bronnen als 1885–1952 en door andere als 1886–1953 worden opgegeven.⁷ Mandenova plaatste hem samen met de reuzenberenklauw, H. mantegazzianum, in de sectie Pubescentia van het geslacht.¹

Hij is kleiner dan de reuzenberenklauw, tot ongeveer 3 m hoog, met minder diep verdeelde bladeren.⁸ In zijn oorspronkelijke areaal groeit hij in de oostelijke en centrale Kaukasus, van Dagestan en Kabardino-Balkarië via Georgië tot noordelijk Armenië en noordoostelijk Turkije.¹ Zijn genoom, in 2023 in kaart gebracht, bevat 55.106 genen, veel meer dan de 25.000–35.000 die bij planten gebruikelijk zijn.⁹

Of het Sovjetgewas überhaupt Sosnowsky’s berenklauw was, is in twijfel getrokken. DNA-barcodes van invasieve planten rond Kirovsk en Syktyvkar, de twee plaatsen waar de introductie begon, kwamen overeen met de reuzenberenklauw, H. mantegazzianum; de auteurs opperen dat de twee soorten in de eerste proefpercelen hybridiseerden.¹⁰¹¹ De reuzenberenklauw werd zelf ook op kleinere schaal in de Sovjet-Unie beproefd.¹ Als de identificatie standhoudt, waren het Sovjetvoedergewas en de Victoriaanse tuinsierplant dezelfde soort. Zie Heracleum § Namen.

Geschiedenis

Introductie

De zoektocht naar de plant begon in wat Russische historici van deze episode de zware naoorlogse jaren noemen, toen de Sovjet-Unie de productiviteit van haar landbouw zo snel mogelijk wilde herstellen en verhogen.¹ De proefboerderij van de Polaire Alpentuin bij Kirovsk, op het Kolaschiereiland, was in de Sovjetpraktijk de eerste geweest die kuilvoer maakte van overblijvende kruiden.¹ In 1946 kreeg A. A. Martsjenko de opdracht zulke kruiden te vergelijken, en Sosnowsky’s berenklauw leverde de meeste biomassa op.¹² In 1947 werden planten van bij Naltsjik, in Kabardino-Balkarië, naar de tuin gebracht om als kuilvoedergewas te worden beproefd.¹¹⁰

Het werk breidde zich uit. In 1951 of 1952 ging zaad naar het Instituut voor Biologie in Syktyvkar, in de Komi-Republiek, dat het al-Uniecentrum werd voor de introductie van nieuwe voederplanten.¹¹⁰ Verdere centra volgden bij Leningrad, in Naltsjik, waar veredelaars probeerden rassen te ontwikkelen die niet zouden branden, vanaf 1959 bij Lobnja nabij Moskou, en in de jaren 1970 bij de Timirjazev-Landbouwacademie. In 1956 werd de plant op de lijst voor proeven op praktijkschaal geplaatst.¹

Historici van de introductie onderscheiden vier fasen: lokale proeven vanaf de late jaren 1940, massale introductie vanaf de late jaren 1950, voltooiing vanaf het midden van de jaren 1970, en ongecontroleerde invasie vanaf de jaren 1990.¹³

Massale aanplant

Naar Ozerova & Krivosjeina (2018), Shadrin et al. (2023) en het Letse ministerie van Milieu (2007).

Vanaf de jaren 1960 werd de plant op massale schaal in de hele Sovjet-Unie geteeld, hoewel al bekend was dat haar sap de huid deed branden.¹ Alleen al tussen 1962 en 1966 werd 5.500 kg zaad van de nieuwe voederplanten, waaronder de berenklauw, vanuit Syktyvkar naar bijna 1.500 boerderijen gestuurd.¹⁰ In Letland vond de eerste productiezaaiing plaats in 1968 op de sovchoz Barkava, met een half kilo zaad; het eerste veld besloeg 0,2 ha, en tegen het einde van de jaren 1970 verbouwde de boerderij 40 ha.¹⁴ Het gewas werd ook geteeld in de andere Baltische republieken, Oekraïne, Wit-Rusland, Moldavië en Kirgizië.¹

De totale oppervlakte zal nooit bekend worden: de Sovjetlandbouwstatistieken registreerden de berenklauw samen met andere kuilvoedergewassen.¹ Een deel van de verspreiding volgde eerder de behoeften van onderzoek dan die van boerderijen. In het district Rzjev van oblast Kalinin, waar 140 ha werd aangeplant en zaad naar zestig adressen werd gestuurd, brengen historici de latere verspreiding van de plant naar verscheidene oblasten in verband met promotieonderzoek aan de Timirjazev-Academie.¹

Veredelaars probeerden de brandende werking weg te fokken. Volgens I. F. Satsyperova, wier collectie bij het Komarov Plantkundig Instituut dertig soorten Heracleum vergeleek, liep de veredeling van Sosnowsky’s berenklauw door tot in de jaren 1980 en leverde niets op, omdat de productie van fotodynamische furanocoumarinen een dominante eigenschap is.¹ Toch werd een ras, ‘Severjanin’, geregistreerd.⁵

Problemen

De brandwonden waren al vanaf de jaren 1950 bekend.¹ Vroege voederproeven vonden geen schade bij de dieren, en koeien die het kuilvoer kregen, gaven meer melk.¹² Later onderzoek was minder bemoedigend. Begin jaren 1980 werd aangetoond dat furanocoumarinen in kuilvoer overleven en de melkzuurgisting verzwakken die het conserveert; de geur van de plant trok door in vlees en melk; en koeien aten berenklauwkuilvoer met tegenzin zodra ze iets anders hadden.¹ In de Baltische staten leidden de anijssmaak van de melk en het gevaar voor mens en vee tot het opgeven van de plantages.²

Verlating en verspreiding

De teelt stopte in de jaren 1980, en het onderzoek naar het gewas werd in de tweede helft van dat decennium afgebouwd.¹³ Verwilderde planten waren al in 1948 bij Moskou gevonden, en ontsnappingen werden overal vanaf de jaren 1970 waargenomen.¹

De grote uitbreiding kwam in de jaren 1990. Met wat Russische auteurs beschrijven als de vernietiging van het agro-industrieel complex, raakte de verspreiding buiten controle en nam ze het karakter aan van een ecologische ramp.¹ Landbouwbedrijven stortten in, regelmatig maaien stopte, en velden werden braakland, dat de plant innam terwijl ze zich langs de wegen verspreidde.³ Er verstreken zo’n twintig jaar tussen haar verspreiding naar steden en dorpen en de eerste officiële bestrijdingsmaatregelen. Ze is geregistreerd in 54 van de Russische federale deelgebieden, en is sinds 2005 ook buiten landbouwgrond in Siberië aangetroffen.¹⁵gezaaid door het plan, verspreid door het ontbreken ervan

Verspreiding

Bronnen: Dalke et al. (2018); Rosselchoznadzor (2023, 2025); Loekitsjeva (2014); EPPO; Letse Staatsdienst voor Plantenbescherming; Jodaugienė et al. (2018); Estse Milieuraad; ministerie van Natuurlijke Hulpbronnen van Wit-Rusland (2023).

Beweringen in de populaire pers over tientallen miljoenen hectare¹⁶ liggen ver boven alles wat op de grond is gemeten.¹⁵

Bestrijding en wet

De overheidscontracten voor het in kaart brengen en vernietigen van de plant in Rusland tussen 2011 en 2017 kostten 314 miljoen roebel; de oblasten Leningrad, Moskou en Vologda namen negen tiende van het behandelde areaal voor hun rekening.¹⁵

Rusland verwijderde de plant vanaf 1 januari 2015 uit de nationale classificatie van landbouwproducten, zodat hij zijn status als gewas verloor, en voegde hem datzelfde jaar toe aan de bedrijfstakclassificatie van onkruiden.⁵ Hij is geen quarantaineorganisme.⁶ Sinds 1 maart 2026 verplicht een federale wet grondbezitters gevaarlijke invasieve planten op hun land te vernietigen, op straffe van verlies ervan. De wet definieert zulke planten als planten waarvan de verspreiding het milieu, de menselijke gezondheid en de biodiversiteit bedreigt, en schade toebrengt aan bepaalde sectoren van de economie; de lijsten worden door elke regio zelf opgesteld.¹⁷ In oblast Moskou gelden sinds 2018 boetes tot een miljoen roebel. In 2025 verving de oblast de boete voor burgers door een vaste 5.000 roebel, omdat de oude bandbreedte niet in verhouding stond tot de kosten van het verwijderen van de plant.¹⁸¹⁹

In Letland, waar een artikel uit 1986 de plant al een “botanische wasbeerhond” had genoemd,¹⁴ werd een nationaal programma voor 2006–2012 begroot op 15,35 miljoen lats.²⁰ Sinds 2008 moeten eigenaren van besmet land dit registreren, een bestrijdingsplan indienen, doorgaan totdat de groeiplaats verdwenen is, en minstens vijf jaar monitoren. Een bloeiende plant met een ontwikkeld scherm geldt als bewijs dat er geen bestrijding heeft plaatsgevonden.²¹ Estland besloot in 2003 de plant uit te roeien,²² en Litouwen heeft hem sinds 2001 op de lijst voor verplichte bestrijding staan.²³

De Europese Unie plaatste Sosnowsky’s berenklauw in 2016 op haar lijst van invasieve uitheemse soorten die zorgwekkend zijn voor de Unie; hij mag niet langer gehouden, gekweekt, verkocht of vrijgelaten worden.⁴ De wasbeerhond werd het jaar daarop aan dezelfde lijst toegevoegd.²⁴

In de cultuur

In de Poolse en Russischtalige journalistiek wordt de plant soms “Stalins wraak” genoemd, naar het besluit van 1947; de oorsprong van de bijnaam is niet gedocumenteerd.²⁵ De Poolse kunstenares Liliana Zeic exposeerde in 2017 een plant in een glazen kast onder die titel.²⁶ In Moskou situeerde de opvoering van Mykola Koelisj’ toneelstuk Blessed Island door het Et Cetera-theater in 2019 het tweede bedrijf op een eiland overwoekerd door mooie maar giftige berenklauw.²⁵

Zie ook

• Reuzenberenklauw
• Heracleum
• Furanocoumarine
• Bestrijding van de reuzenberenklauw

Footnotes

1. Ozerova, N. A.; Krivosheina, M. G. (2018). “Patterns of secondary range formation for Heracleum sosnowskyi and H. mantegazzianum on the territory of Russia”. Russian Journal of Biological Invasions. 9 (2): 155–162. doi:10.1134/S2075111718020091. ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸ ↩⁹ ↩¹⁰ ↩¹¹ ↩¹² ↩¹³ ↩¹⁴ ↩¹⁵ ↩¹⁶ ↩¹⁷ ↩¹⁸ ↩¹⁹ ↩²⁰ ↩²¹ ↩²²

2. Nielsen, C.; Ravn, H. P.; Nentwig, W.; Wade, M., eds. (2005). The Giant Hogweed Best Practice Manual: Guidelines for the management and control of an invasive weed in Europe. Hørsholm: Forest & Landscape Denmark. ISBN 87-7903-209-5. ↩ ↩²

3. Luneva, N. N. (2014). “Borshchevik Sosnovskogo v Rossiiskoi Federatsii” [Heracleum sosnowskyi in the Russian Federation]. Zashchita i Karantin Rastenii. 2014 (3): 12–18. ↩ ↩² ↩³

4. Commission Implementing Regulation (EU) 2016/1141 of 13 July 2016 adopting a list of invasive alien species of Union concern. Official Journal of the European Union L 189: 4. ↩ ↩²

5. Luneva, N. N.; Konechnaya, G. Yu.; Smekalova, T. N.; Chukhina, I. G. (2018). “On status of Heracleum sosnowskyi Manden. on the territory of Russian Federation”. Vestnik Zashchity Rastenii. 3 (97): 10–15. doi:10.31993/2308-6459-2018-3(97)-10-15. ↩ ↩² ↩³

6. Rosselkhoznadzor (14 July 2023). “Borshchevik Sosnovskogo: kak borot’sya s neopravdavshim doveriya silosnym chudom”. Retrieved 26 September 2026. ↩ ↩²

7. International Plant Names Index. Heracleum sosnowskyi Manden., Zametki Sist. Geogr. Rast. 12: 17 (1944); author records for Mandenova and Sosnowsky. Retrieved 26 September 2026. ↩ ↩²

8. EPPO Global Database. “Heracleum sosnowskyi: datasheet”. Retrieved 26 September 2026. ↩

9. Schelkunov, M. I.; Shtratnikova, V. Yu.; Klepikova, A. V.; et al. (2024). “The genome of the toxic invasive species Heracleum sosnowskyi carries an increased number of genes despite absence of recent whole-genome duplications”. The Plant Journal. 117 (2): 449–463. doi:10.1111/tpj.16500. ↩

10. Shadrin, D.; Dalke, I.; Zakhozhiy, I.; Shilnikov, D.; Kozhin, M.; Chadin, I. (2023). “Heracleum sosnowskyi or Heracleum mantegazzianum? DNA-based identification of invasive hogweeds (Apiaceae) in two key regions of the species’ invasion history in the territory of the former Soviet Union”. Research Square (preprint). doi:10.21203/rs.3.rs-3296382/v1. ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

11. Shadrin, D. M.; Dalke, I. V.; Zakhozhiy, I. G.; et al. (2024). “DNA barcode marker analysis of Heracleum sosnowskyi Manden. and Heracleum mantegazzianum Sommier & Levier (Apiaceae) from European Russia”. Russian Journal of Biological Invasions. 15 (3): 416–431. doi:10.1134/S2075111724700309. ↩

12. Osipova, E. S.; Gladkov, E. A.; Tereshonok, D. V. (2026). “Heracleum sosnowskyi Manden. in the context of sustainable development: an aggressive invasive species with potential for utilisation in the extraction of furanocoumarins and essential oils”. Journal of Xenobiotics. 16 (1): 6. doi:10.3390/jox16010006. ↩ ↩²

13. Krivosheina, M. G.; Ozerova, N. A. (2019). “Introduction of Sosnowsky’s hogweed as a cause of landscape transformation”. IOP Conference Series: Earth and Environmental Science. 350: 012013. doi:10.1088/1755-1315/350/1/012013. ↩

14. Latvian Ministry of Environment; Ministry of Agriculture; et al. (2007). Latvānis, tā izplatības ierobežošana. Informatīvs materiāls [Hogweed and restricting its spread]. Riga. ↩ ↩²

15. Dalke, I. V.; Chadin, I. F.; Zakhozhiy, I. G. (2018). “Control of Sosnowskyi’s hogweed (Heracleum sosnowskyi Manden.) invasion on the territory of the Russian Federation”. Russian Journal of Biological Invasions. 9 (4): 331–344. doi:10.1134/S2075111718040045. ↩ ↩² ↩³

16. Tkachenko, K. G. (30 September 2020). “Borshchevik Sosnovskogo: rastenie-terminator ili kul’tura budushchego”. Kommersant Nauka. 24. ↩

17. Federal Law of the Russian Federation of 31 July 2025 No. 294-FZ “On amendments to the Land Code of the Russian Federation and certain legislative acts of the Russian Federation”. Official publication. ↩

18. Law of Moscow Oblast of 27 August 2018 No. 139/2018-OZ. Summary: Garant.ru. Retrieved 26 September 2026. ↩

19. Garant.ru (15 May 2025). “Fiksirovanny shtraf za nalichie na uchastke borshchevika vveli v Podmoskov’e”. Retrieved 26 September 2026. ↩

20. Cabinet of Ministers of Latvia, Order No. 426 of 6 June 2006, “Par Latvāņu izplatības ierobežošanas programmu 2006.–2012. gadam”. Latvijas Vēstnesis 90. likumi.lv. ↩

21. Cabinet of Ministers of Latvia, Regulation No. 559 of 14 July 2008, “Invazīvās augu sugas – Sosnovska latvāņa – izplatības ierobežošanas noteikumi”. likumi.lv. ↩

22. Estonian Environmental Board. “Hogweeds”. Loodusveeb. Retrieved 26 September 2026. ↩

23. Jodaugienė, D.; Marcinkevičienė, A.; Sinkevičienė, A. (2018). “Control of Heracleum sosnowskyi in Lithuania”. Julius-Kühn-Archiv. 458: 275–280. doi:10.5073/jka.2018.458.039. ↩

24. Commission Implementing Regulation (EU) 2017/1263 of 12 July 2017 updating the list of invasive alien species of Union concern. Official Journal of the European Union L 182: 37. ↩

25. Posner, L. (12 August 2020). “Can creativity kill the toxic plant known as Stalin’s Revenge?”. The Calvert Journal. Archived from the original. ↩ ↩²

26. Zeic, L. (2017). Stalin’s Revenge. Artist’s page, archived. ↩