Fytofotodermatitis

Voor de plant die in Europa het vaakst verantwoordelijk is, zie Reuzenberenklauw.

Fytofotodermatitis (van het Grieks phyton, “plant”, phōs, “licht”, en derma, “huid”) is een brandwondachtige huidreactie die wordt veroorzaakt door contact met bepaalde plantensappen, gevolgd door blootstelling aan ultraviolet licht.¹ Het sap is in het donker onschadelijk. Contact doet geen pijn en laat geen spoor na: het letsel verschijnt pas nadat de huid aan licht is blootgesteld, wordt zichtbaar na ongeveer een dag en bereikt zijn hoogtepunt twee tot drie dagen later.² De aangetaste huid blijft vaak maandenlang donker, en kan jarenlang gevoelig blijven voor zonlicht.³

Door deze vertraging brengen veel getroffenen hun letsel niet in verband met de oorzaak ervan.het licht veroorzaakt de schade niet; het toont haar De strepen en spatten van de brandwond volgen het patroon van het contact — de streling van een blad, een druppel sap, de vorm van een hand — en zijn weleens aangezien voor ander letsel, bij kinderen ook voor tekenen van mishandeling.⁴

Oorzaak

De reactie wordt veroorzaakt door furanocoumarinen, stoffen die verscheidene plantenfamilies aanmaken als verdediging tegen insecten en schimmels. Binnen de schermbloemenfamilie, Apiaceae, komen ze voor bij de reuzenberenklauw en zijn verwanten, de wilde pastinaak en engelwortel; binnen de citrusfamilie komen ze voor in limoenen, waar ze de “margaritabrandwond” van zomerse barkeepers veroorzaken.¹ De reuzenberenklauwen zijn in Europa de gevaarlijkste bron, vanwege de hoeveelheid sap die ze bevatten en de omvang van de planten, waarvan de bladeren en stengels gemakkelijk blote huid raken.

Tot de stoffen die in de berenklauw aanwezig zijn, behoren psoraleen, bergapteen, xanthotoxine en angelicine, vaak de meest voorkomende ervan. Ze komen voor in elk deel van de plant, in de hoogste concentratie in de vrucht.⁵ Zie Furanocoumarine § Bij de berenklauw.

Werkingsmechanisme

Furanocoumarinen dringen binnen enkele minuten na contact de huid binnen. Wanneer ze worden geraakt door langgolvig ultraviolet licht (UVA, ruwweg 320–400 nm), binden ze zich aan het DNA van de huidcellen en vormen ze reactieve zuurstofverbindingen, waardoor de cellen afsterven en ontsteking ontstaat.¹ De huid is het gevoeligst van ongeveer een half uur tot twee uur na het contact, maar blijft nog veel langer gevoelig.

Dezelfde reactie stimuleert de pigmentcellen, wat verklaart waarom een verdonkering van de huid — hyperpigmentatie — op de brandwond volgt en langer aanhoudt dan de brandwond zelf.

Verschijnselen en symptomen

  contact      light         ~24 h         ~48 h         ~72 h        weeks - years
     |           |             |             |             |               |
  ---o-----------o-------------o-------------o-------------o---------------o------>
     |           |             |             |             |               |
  painless    UVA activates  redness,      blisters      peak of the    dark marks;
  and          the sap within burning                    reaction       skin stays
  invisible    minutes                                                  sensitive to
                                                                        light

,..........,..........,..........,..........,..........,
.........,..........,..........,..........,..........,..
.......,..........,..........,..........,..........,....
.....,..........,..........,..........,..........,......
...,..........,..........,..........,..........,........
.,..........,..........,..........,..........,..........
..........,..........,..........,..........,..........,.
........,..........,..........,..........,..........,...
......,..........,..........,..........,..........,.....

Eerste hulp

Als er sap op de huid komt:²⁶

1. Was het meteen af met zeep en veel koud water.
2. Dek de plek af en houd hem minstens 48 uur uit de zon — ook op grauwe, bewolkte dagen, wanneer er nog steeds ultraviolet licht aanwezig is.
3. Vraag medisch advies, vooral als er blaren verschijnen. Vroege behandeling met plaatselijke corticosteroïden kan de reactie verminderen; grote brandwonden worden als brandwonden behandeld.
4. Als er sap in de ogen komt, spoel ze dan meteen met water, draag een zonnebril, en zoek spoedeisende hulp.

Na genezing moet de aangetaste huid nog enkele maanden met zonnebrandcrème worden beschermd.⁶

Preventie

Contact wordt vermeden door de plant niet aan te raken, en door er alleen in volledige beschermende kleding tussen te werken: waterdichte synthetische kleding, lange handschoenen en oogbescherming (zie Bestrijding van de reuzenberenklauw § Veiligheid). Bosmaaiers en strimmers, die sap over de gebruiker spuiten, mogen niet worden gebruikt.⁷ Kinderen moeten leren de plant te herkennen en gewaarschuwd worden de holle stengels niet als blaaspijp of verrekijker te gebruiken.³

Prognose

Brandwonden genezen in dagen tot weken. De hyperpigmentatie die erop volgt, houdt doorgaans maanden aan en kan jarenlang blijven bestaan, en sommige patiënten blijven op de aangetaste huid nog jaren na het letsel ongewoon gevoelig voor zonlicht.³ In zeldzame gevallen kunnen brandwonden uitgebreid genoeg zijn om een ziekenhuisbehandeling te vereisen.

Zie ook

• Reuzenberenklauw
• Furanocoumarine
• Bestrijding van de reuzenberenklauw