Ηράκλειο του Σοσνόφσκι

Αυτό το άρθρο αφορά το είδος. Για τα χωροκατακτητικά γιγάντια ηράκλεια γενικά, βλ. Γιγάντιο ηράκλειο. Για το γένος, βλ. Heracleum.

Ηράκλειο του Σοσνόφσκι (Heracleum sosnowskyi· ρωσικό borshchevik Sosnovskogo) είναι ένα γιγάντιο ηράκλειο γηγενές του Καυκάσου. Από το 1947 εισήχθη στην καλλιέργεια στη Σοβιετική Ένωση ως ενσιρωματική καλλιέργεια υψηλής απόδοσης, και τη δεκαετία του 1960 ο σπόρος του στάλθηκε σε αγροκτήματα σε όλη τη χώρα.¹ Η καλλιέργεια απογοήτευσε: ο χυμός της έκαιγε όσους την χειρίζονταν, και η μυρωδιά της περνούσε στο γάλα και το κρέας των ζώων που την έτρωγαν.¹² Η καλλιέργεια σταμάτησε τη δεκαετία του 1980, και τη δεκαετία του 1990, καθώς κατέρρεε η συλλογική γεωργία και τα χωράφια εγκαταλείπονταν, το φυτό εξαπλώθηκε ανεξέλεγκτα.¹³

Είναι πλέον ανάμεσα στα πιο ενοχλητικά χωροκατακτητικά φυτά της Ρωσίας, των Βαλτικών κρατών, της Λευκορωσίας και της Πολωνίας. Η Ευρωπαϊκή Ένωση το καταχωρίζει ως χωροκατακτητικό ξένο είδος ενωσιακού ενδιαφέροντος.⁴ Στη Ρωσία η καταχωρισμένη ποικιλία του διαγράφηκε από το κρατικό μητρώο το 2012 επειδή είχε χάσει την οικονομική της χρησιμότητα, και το 2015 το φυτό επαναταξινομήθηκε επίσημα από καλλιέργεια σε ζιζάνιο.⁵ Η Rosselkhoznadzor, η ρωσική γεωργική επιθεώρηση, το έχει αποκαλέσει ενσιρωματικό «θαύμα» που δεν δικαίωσε την εμπιστοσύνη που του δόθηκε.⁶δεν δικαίωσε την εμπιστοσύνη που του δόθηκε

Ταξινόμηση

Το είδος ονομάστηκε το 1944 από τη βοτανολόγο Ida P. Mandenova, από υλικό συλλεγμένο στη Μεσχετία της Γεωργίας.⁷¹ Τιμά τον καυκάσιο βοτανολόγο Dmitrii Ivanovich Σοσνόφσκι, του οποίου τα έτη δίνονται ως 1885–1952 από ορισμένες πηγές και 1886–1953 από άλλες.⁷ Η Mandenova το κατέταξε μαζί με το γιγάντιο ηράκλειο, H. mantegazzianum, στην ενότητα Pubescentia του γένους.¹

Είναι μικρότερο από το γιγάντιο ηράκλειο, ως περίπου 3 m ψηλό, με λιγότερο βαθιά διαιρεμένα φύλλα.⁸ Στο γηγενές του εύρος μεγαλώνει στον ανατολικό και κεντρικό Καύκασο, από το Νταγκεστάν και την Καμπαρντίνο-Μπαλκαρία μέσω της Γεωργίας ως τη βόρεια Αρμενία και τη βορειοανατολική Τουρκία.¹ Το γονιδίωμά του, που αλληλουχήθηκε το 2023, περιέχει 55.106 γονίδια, πολύ περισσότερα από τα 25.000–35.000 που είναι συνήθη στα φυτά.⁹

Το αν η σοβιετική καλλιέργεια ήταν καν το ηράκλειο του Σοσνόφσκι έχει αμφισβητηθεί. Γραμμωτοί κώδικες DNA χωροκατακτητικών φυτών γύρω από το Κίροφσκ και το Συκτίφκαρ, τα δύο μέρη όπου άρχισε η εισαγωγή, ταίριαξαν με το γιγάντιο ηράκλειο, H. mantegazzianum· οι συγγραφείς προτείνουν ότι τα δύο είδη διασταυρώθηκαν στα πρώτα πειραματικά οικόπεδα.¹⁰¹¹ Το γιγάντιο ηράκλειο δοκιμάστηκε το ίδιο στη Σοβιετική Ένωση σε μικρότερη κλίμακα.¹ Αν η ταυτοποίηση ισχύει, η σοβιετική κτηνοτροφική καλλιέργεια και το βικτοριανό καλλωπιστικό φυτό ήταν το ίδιο είδος. Βλ. Heracleum § Ονόματα.

Ιστορία

Εισαγωγή

Η αναζήτηση του φυτού άρχισε σε αυτό που ρώσοι ιστορικοί του επεισοδίου αποκαλούν τα σκληρά μεταπολεμικά χρόνια, όταν η Σοβιετική Ένωση επιδίωκε να αποκαταστήσει και να ανεβάσει την παραγωγικότητα της γεωργίας της όσο πιο γρήγορα γινόταν.¹ Το αγρόκτημα του Πολικού-Αλπικού Βοτανικού Κήπου στο Κίροφσκ, στη Χερσόνησο Κόλα, ήταν το πρώτο στη σοβιετική πρακτική που έφτιαξε ενσίρωμα από πολυετή χόρτα.¹ Το 1946 ο A. A. Marchenko ανατέθηκε να συγκρίνει τέτοια χόρτα, και το ηράκλειο του Σοσνόφσκι παρήγαγε τη μεγαλύτερη βιομάζα.¹² Το 1947 φυτά από κοντά στο Νάλτσικ, στην Καμπαρντίνο-Μπαλκαρία, μεταφέρθηκαν στον κήπο για δοκιμή ως ενσιρωματική καλλιέργεια.¹¹⁰

Η εργασία εξαπλώθηκε προς τα έξω. Το 1951 ή το 1952 σπόρος στάλθηκε στο Ινστιτούτο Βιολογίας στο Συκτίφκαρ, στη Δημοκρατία Κόμι, που έγινε το πανενωσιακό κέντρο για την εισαγωγή νέων ενσιρωματικών φυτών.¹¹⁰ Ακολούθησαν περαιτέρω κέντρα κοντά στο Λένινγκραντ, στο Νάλτσικ, όπου αναπαραγωγοί δοκίμασαν να παράγουν ποικιλίες που δεν θα έκαιγαν, στο Λόμπνια κοντά στη Μόσχα από το 1959, και τη δεκαετία του 1970 στη Γεωργική Ακαδημία Τιμιριάζεφ. Το 1956 το φυτό τοποθετήθηκε στον κατάλογο για πιλοτικές δοκιμές.¹

Ιστορικοί της εισαγωγής διακρίνουν τέσσερα στάδια: τοπικές δοκιμές από τα τέλη της δεκαετίας του 1940, μαζική εισαγωγή από τα τέλη της δεκαετίας του 1950, ολοκλήρωση από τα μέσα της δεκαετίας του 1970, και ανεξέλεγκτη εισβολή από τη δεκαετία του 1990.¹³

Μαζική φύτευση

Κατά τους Ozerova & Krivosheina (2018), Shadrin κ.ά. (2023) και το Λετονικό Υπουργείο Περιβάλλοντος (2007).

Από τη δεκαετία του 1960 το φυτό καλλιεργούνταν σε μαζική κλίμακα σε όλη τη Σοβιετική Ένωση, αν και ο χυμός του ήταν ήδη γνωστό ότι έκαιγε το δέρμα.¹ Μόνο από το 1962 ως το 1966, 5.500 kg σπόρου των νέων ενσιρωματικών φυτών, ανάμεσά τους το ηράκλειο, στάλθηκαν από το Συκτίφκαρ σε σχεδόν 1.500 αγροκτήματα.¹⁰ Στη Λετονία η πρώτη παραγωγική σπορά έγινε το 1968 στο σοβχόζ Barkava, από μισό κιλό σπόρου· το πρώτο χωράφι κάλυπτε 0,2 ha, και ως το τέλος της δεκαετίας του 1970 το αγρόκτημα καλλιεργούσε 40 ha.¹⁴ Η καλλιέργεια μεγάλωνε επίσης στις άλλες βαλτικές δημοκρατίες, την Ουκρανία, τη Λευκορωσία, τη Μολδαβία και την Κιργιζία.¹

Η συνολική έκταση δεν θα γίνει ποτέ γνωστή: οι σοβιετικές γεωργικές στατιστικές κατέγραφαν το ηράκλειο μαζί με άλλες ενσιρωματικές καλλιέργειες.¹ Μέρος της εξάπλωσης ακολούθησε τις ανάγκες της έρευνας και όχι των αγροκτημάτων. Στην περιφέρεια Ρζεφ της Περιφέρειας Καλίνιν, όπου φυτεύτηκαν 140 ha και σπόρος στάλθηκε σε εξήντα διευθύνσεις, ιστορικοί συνδέουν τη μεταγενέστερη εξάπλωση του φυτού σε αρκετές περιφέρειες με διδακτορική έρευνα βασισμένη στη Γεωργική Ακαδημία Τιμιριάζεφ.¹

Οι αναπαραγωγοί προσπάθησαν να αφαιρέσουν το κάψιμο. Σύμφωνα με τον I. F. Satsyperova, της οποίας η συλλογή στο Βοτανικό Ινστιτούτο Komarov σύγκρινε τριάντα είδη Heracleum, η αναπαραγωγή του ηρακλείου του Σοσνόφσκι συνεχίστηκε ως τη δεκαετία του 1980 και δεν κατέληξε σε τίποτα, επειδή η παραγωγή φωτοδυναμικών φουρανοκουμαρινών είναι κυρίαρχο χαρακτηριστικό.¹ Μια ποικιλία, «Severyanin», καταχωρίστηκε ωστόσο.⁵

Προβλήματα

Τα εγκαύματα ήταν γνωστά από τη δεκαετία του 1950.¹ Πρώιμες δοκιμές διατροφής δεν βρήκαν καμία βλάβη στα ζώα, και αγελάδες που τρέφονταν με το ενσίρωμα έδιναν περισσότερο γάλα.¹² Μεταγενέστερη εργασία ήταν λιγότερο ενθαρρυντική. Στις αρχές της δεκαετίας του 1980 δείχτηκε ότι οι φουρανοκουμαρίνες επιζούν στο ενσίρωμα και εξασθενούν τη γαλακτική ζύμωση που το συντηρεί· η μυρωδιά του φυτού περνούσε στο κρέας και το γάλα· και οι αγελάδες έτρωγαν το ενσίρωμα ηρακλείου απρόθυμα όταν είχαν οτιδήποτε άλλο.¹ Στα βαλτικά κράτη η γεύση γλυκάνισου στο γάλα και ο κίνδυνος για ανθρώπους και βοοειδή οδήγησαν στην εγκατάλειψη των φυτειών.²

Εγκατάλειψη και εξάπλωση

Η καλλιέργεια σταμάτησε τη δεκαετία του 1980, και η έρευνα για την καλλιέργεια περιορίστηκε στο δεύτερο μισό της δεκαετίας.¹³ Άγρια φυτά είχαν βρεθεί κοντά στη Μόσχα ήδη από το 1948, και διαφυγές παρατηρούνταν παντού από τη δεκαετία του 1970.¹

Η μεγάλη επέκταση ήρθε τη δεκαετία του 1990. Με αυτό που ρώσοι συγγραφείς περιγράφουν ως την καταστροφή του αγροβιομηχανικού συμπλέγματος, η εξάπλωση ξέφυγε από κάθε έλεγχο και πήρε τον χαρακτήρα οικολογικής καταστροφής.¹ Γεωργικές επιχειρήσεις κατέρρευσαν, η τακτική κοπή σταμάτησε, και τα χωράφια έγιναν χέρσα γη, την οποία κατέλαβε το φυτό, εξαπλούμενο κατά μήκος των δρόμων.³ Πέρασαν περίπου είκοσι χρόνια ανάμεσα στην εξάπλωσή του σε πόλεις και χωριά και στα πρώτα επίσημα μέτρα καταπολέμησης. Είναι καταγεγραμμένο σε 54 από τα ομοσπονδιακά υποκείμενα της Ρωσίας, και από το 2005 έχει βρεθεί εκτός καλλιεργήσιμης γης στη Σιβηρία.¹⁵σπάρθηκε από το σχέδιο, εξαπλώθηκε από την απουσία του

Εξάπλωση

Πηγές: Dalke κ.ά. (2018)· Rosselkhoznadzor (2023, 2025)· Lukicheva (2014)· EPPO· Λετονική Κρατική Υπηρεσία Προστασίας Φυτών· Jodaugienė κ.ά. (2018)· Εσθονικό Συμβούλιο Περιβάλλοντος· Υπουργείο Φυσικών Πόρων της Λευκορωσίας (2023).

Ισχυρισμοί στον λαϊκό Τύπο για δεκάδες εκατομμύρια εκτάρια¹⁶ είναι πολύ πάνω από οτιδήποτε έχει μετρηθεί στο πεδίο.¹⁵

Καταπολέμηση και νόμος

Οι δημόσιες συμβάσεις για τη χαρτογράφηση και την καταστροφή του φυτού στη Ρωσία μεταξύ 2011 και 2017 κόστισαν 314 εκατομμύρια ρούβλια· το Λένινγκραντ, η Μόσχα και η Περιφέρεια Βόλογκντα αντιστοιχούσαν στα εννέα δέκατα της έκτασης που αντιμετωπίστηκε.¹⁵

Η Ρωσία αφαίρεσε το φυτό από τον εθνικό ταξινομητή γεωργικών προϊόντων από την 1η Ιανουαρίου 2015, ώστε να χάσει το καθεστώς καλλιέργειας, και το πρόσθεσε στον κλαδικό ταξινομητή ζιζανίων την ίδια χρονιά.⁵ Δεν είναι οργανισμός καραντίνας.⁶ Από την 1η Μαρτίου 2026 ένας ομοσπονδιακός νόμος υποχρεώνει τους κατόχους γης να καταστρέφουν επικίνδυνα χωροκατακτητικά φυτά στη γη τους, επί ποινή απώλειάς της. Ο νόμος ορίζει τέτοια φυτά ως εκείνα των οποίων η εξάπλωση απειλεί το περιβάλλον, την ανθρώπινη υγεία και τη βιοποικιλότητα, και προκαλεί βλάβη σε συγκεκριμένους τομείς της οικονομίας· οι κατάλογοι καταρτίζονται από κάθε περιφέρεια.¹⁷ Στην Περιφέρεια Μόσχας, ισχύουν πρόστιμα ως ένα εκατομμύριο ρούβλια από το 2018. Το 2025 η περιφέρεια αντικατέστησε το πρόστιμο για πολίτες με ένα σταθερό ποσό 5.000 ρουβλίων, κρίνοντας το παλιό εύρος δυσανάλογο με το κόστος απομάκρυνσης του φυτού.¹⁸¹⁹

Στη Λετονία, όπου ένα άρθρο του 1986 είχε αποκαλέσει το φυτό «βοτανικό νυχτερινό σκύλο»,¹⁴ ένα εθνικό πρόγραμμα για το 2006–2012 κοστολογήθηκε σε 15,35 εκατομμύρια λατ.²⁰ Από το 2008 ιδιοκτήτες προσβεβλημένης γης έχουν υποχρέωση να την καταχωρίζουν, να υποβάλλουν σχέδιο καταπολέμησης, να συνεχίζουν ώσπου να εξαφανιστεί η συστάδα, και να παρακολουθούν για τουλάχιστον πέντε χρόνια. Ένα ανθισμένο φυτό με αναπτυγμένο σκιάδιο μετράει ως απόδειξη ότι η καταπολέμηση δεν έγινε.²¹ Η Εσθονία αποφάσισε να εκριζώσει το φυτό το 2003,²² και η Λιθουανία το έχει καταχωρίσει για υποχρεωτική καταπολέμηση από το 2001.²³

Η Ευρωπαϊκή Ένωση τοποθέτησε το ηράκλειο του Σοσνόφσκι στον κατάλογο χωροκατακτητικών ξένων ειδών ενωσιακού ενδιαφέροντος το 2016· δεν επιτρέπεται πλέον να κατέχεται, να καλλιεργείται, να πωλείται ή να απελευθερώνεται.⁴ Ο νυχτερινός σκύλος προστέθηκε στον ίδιο κατάλογο τον επόμενο χρόνο.²⁴

Στον πολιτισμό

Στην πολωνική και ρωσόφωνη δημοσιογραφία το φυτό αποκαλείται μερικές φορές «εκδίκηση του Στάλιν», από την απόφαση του 1947· η προέλευση του παρατσουκλιού δεν είναι τεκμηριωμένη.²⁵ Η πολωνή καλλιτέχνις Liliana Zeic εξέθεσε ένα φυτό σε γυάλινη προθήκη με αυτόν τον τίτλο το 2017.²⁶ Στη Μόσχα, η παραγωγή του 2019 του έργου Ευλογημένο Νησί του Mykola Kulish από το Θέατρο Et Cetera τοποθέτησε τη δεύτερη πράξη της σε ένα νησί κατάφυτο από όμορφο αλλά δηλητηριώδες ηράκλειο.²⁵

Δείτε επίσης

• Γιγάντιο ηράκλειο
• Heracleum
• Φουρανοκουμαρίνη
• Καταπολέμηση του γιγάντιου ηρακλείου

Footnotes

1. Ozerova, N. A.; Krivosheina, M. G. (2018). “Patterns of secondary range formation for Heracleum sosnowskyi and H. mantegazzianum on the territory of Russia”. Russian Journal of Biological Invasions. 9 (2): 155–162. doi:10.1134/S2075111718020091. ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸ ↩⁹ ↩¹⁰ ↩¹¹ ↩¹² ↩¹³ ↩¹⁴ ↩¹⁵ ↩¹⁶ ↩¹⁷ ↩¹⁸ ↩¹⁹ ↩²⁰ ↩²¹ ↩²²

2. Nielsen, C.; Ravn, H. P.; Nentwig, W.; Wade, M., eds. (2005). The Giant Hogweed Best Practice Manual: Guidelines for the management and control of an invasive weed in Europe. Hørsholm: Forest & Landscape Denmark. ISBN 87-7903-209-5. ↩ ↩²

3. Luneva, N. N. (2014). “Borshchevik Sosnovskogo v Rossiiskoi Federatsii” [Heracleum sosnowskyi in the Russian Federation]. Zashchita i Karantin Rastenii. 2014 (3): 12–18. ↩ ↩² ↩³

4. Commission Implementing Regulation (EU) 2016/1141 of 13 July 2016 adopting a list of invasive alien species of Union concern. Official Journal of the European Union L 189: 4. ↩ ↩²

5. Luneva, N. N.; Konechnaya, G. Yu.; Smekalova, T. N.; Chukhina, I. G. (2018). “On status of Heracleum sosnowskyi Manden. on the territory of Russian Federation”. Vestnik Zashchity Rastenii. 3 (97): 10–15. doi:10.31993/2308-6459-2018-3(97)-10-15. ↩ ↩² ↩³

6. Rosselkhoznadzor (14 July 2023). “Borshchevik Sosnovskogo: kak borot’sya s neopravdavshim doveriya silosnym chudom”. Retrieved 26 September 2026. ↩ ↩²

7. International Plant Names Index. Heracleum sosnowskyi Manden., Zametki Sist. Geogr. Rast. 12: 17 (1944); author records for Mandenova and Sosnowsky. Retrieved 26 September 2026. ↩ ↩²

8. EPPO Global Database. “Heracleum sosnowskyi: datasheet”. Retrieved 26 September 2026. ↩

9. Schelkunov, M. I.; Shtratnikova, V. Yu.; Klepikova, A. V.; et al. (2024). “The genome of the toxic invasive species Heracleum sosnowskyi carries an increased number of genes despite absence of recent whole-genome duplications”. The Plant Journal. 117 (2): 449–463. doi:10.1111/tpj.16500. ↩

10. Shadrin, D.; Dalke, I.; Zakhozhiy, I.; Shilnikov, D.; Kozhin, M.; Chadin, I. (2023). “Heracleum sosnowskyi or Heracleum mantegazzianum? DNA-based identification of invasive hogweeds (Apiaceae) in two key regions of the species’ invasion history in the territory of the former Soviet Union”. Research Square (preprint). doi:10.21203/rs.3.rs-3296382/v1. ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

11. Shadrin, D. M.; Dalke, I. V.; Zakhozhiy, I. G.; et al. (2024). “DNA barcode marker analysis of Heracleum sosnowskyi Manden. and Heracleum mantegazzianum Sommier & Levier (Apiaceae) from European Russia”. Russian Journal of Biological Invasions. 15 (3): 416–431. doi:10.1134/S2075111724700309. ↩

12. Osipova, E. S.; Gladkov, E. A.; Tereshonok, D. V. (2026). “Heracleum sosnowskyi Manden. in the context of sustainable development: an aggressive invasive species with potential for utilisation in the extraction of furanocoumarins and essential oils”. Journal of Xenobiotics. 16 (1): 6. doi:10.3390/jox16010006. ↩ ↩²

13. Krivosheina, M. G.; Ozerova, N. A. (2019). “Introduction of Sosnowsky’s hogweed as a cause of landscape transformation”. IOP Conference Series: Earth and Environmental Science. 350: 012013. doi:10.1088/1755-1315/350/1/012013. ↩

14. Latvian Ministry of Environment; Ministry of Agriculture; et al. (2007). Latvānis, tā izplatības ierobežošana. Informatīvs materiāls [Hogweed and restricting its spread]. Riga. ↩ ↩²

15. Dalke, I. V.; Chadin, I. F.; Zakhozhiy, I. G. (2018). “Control of Sosnowskyi’s hogweed (Heracleum sosnowskyi Manden.) invasion on the territory of the Russian Federation”. Russian Journal of Biological Invasions. 9 (4): 331–344. doi:10.1134/S2075111718040045. ↩ ↩² ↩³

16. Tkachenko, K. G. (30 September 2020). “Borshchevik Sosnovskogo: rastenie-terminator ili kul’tura budushchego”. Kommersant Nauka. 24. ↩

17. Federal Law of the Russian Federation of 31 July 2025 No. 294-FZ “On amendments to the Land Code of the Russian Federation and certain legislative acts of the Russian Federation”. Official publication. ↩

18. Law of Moscow Oblast of 27 August 2018 No. 139/2018-OZ. Summary: Garant.ru. Retrieved 26 September 2026. ↩

19. Garant.ru (15 May 2025). “Fiksirovanny shtraf za nalichie na uchastke borshchevika vveli v Podmoskov’e”. Retrieved 26 September 2026. ↩

20. Cabinet of Ministers of Latvia, Order No. 426 of 6 June 2006, “Par Latvāņu izplatības ierobežošanas programmu 2006.–2012. gadam”. Latvijas Vēstnesis 90. likumi.lv. ↩

21. Cabinet of Ministers of Latvia, Regulation No. 559 of 14 July 2008, “Invazīvās augu sugas – Sosnovska latvāņa – izplatības ierobežošanas noteikumi”. likumi.lv. ↩

22. Estonian Environmental Board. “Hogweeds”. Loodusveeb. Retrieved 26 September 2026. ↩

23. Jodaugienė, D.; Marcinkevičienė, A.; Sinkevičienė, A. (2018). “Control of Heracleum sosnowskyi in Lithuania”. Julius-Kühn-Archiv. 458: 275–280. doi:10.5073/jka.2018.458.039. ↩

24. Commission Implementing Regulation (EU) 2017/1263 of 12 July 2017 updating the list of invasive alien species of Union concern. Official Journal of the European Union L 182: 37. ↩

25. Posner, L. (12 August 2020). “Can creativity kill the toxic plant known as Stalin’s Revenge?”. The Calvert Journal. Archived from the original. ↩ ↩²

26. Zeic, L. (2017). Stalin’s Revenge. Artist’s page, archived. ↩