Barszcz zwyczajny

Ten artykuł dotyczy rodzimego gatunku europejskiego. O gatunku inwazyjnym zob. Barszcz Mantegazziego. O innych roślinach nazywanych barszczem zob. Barszcz (ujednoznacznienie).

Barszcz zwyczajny (Heracleum sphondylium), w Wielkiej Brytanii zwykle po prostu hogweed, a w dawniejszej angielszczyźnie cow parsnip, to rodzima roślina baldaszkowata łąk, poboczy dróg, brzegów rzek i skrajów lasów w całej Europie. Jest gatunkiem typowym rodzaju Heracleum, od którego olbrzymy wzięły swoje nazwy zwyczajowe: angielskie giant hogweed, polskie barszcz Sosnowskiego, rosyjskie borszczewik Sosnowskogo.¹ Rzadko przekracza 1,5 m wysokości, ma białe kwiaty w baldachach do 17 cm średnicy i nie figuruje jako gatunek inwazyjny.²³⁴

Jego młode liście i pędy jadano, skarmiano nimi świnie i krowy oraz fermentowano na kwaśną zupę, powszechnie spożywaną w Polsce i na Litwie aż do XVII wieku. Zupa nazywała się barszcz. Od XVIII wieku stała się potrawą biedoty, burak zajął miejsce barszczu w garnku, a nowa zupa przejęła jego nazwę.⁵⁶⁷nazwa została, przepis się zmienił

Taksonomia

Nazwa i typ

Linneusz opisał Heracleum sphondylium w 1753 roku, podając jako siedlisko „lasy Europy”. Jego lektotyp, okaz ustalający nazwę, to arkusz w zielniku George’a Clifforda w Muzeum Historii Naturalnej w Londynie; jest on też typem całego rodzaju, więc to ta roślina, a nie jej olbrzymi krewni, definiuje Heracleum.⁸¹ Epitet pochodzi od greckiego sphondylion, zdrobnienia od sphondylos, „kręg”, i nazwy barszczu u Dioskuridesa; Pliniusz pisał spondylium.⁹

Podgatunki

Gatunek jest bardzo zmienny. Flora Europaea dzieli go na dziewięć podgatunków, w większości górskich roślin południowej i środkowej Europy;¹⁰ Światowa Lista Kew akceptuje piętnaście i traktuje żółtozielono kwitnący barszcz syberyjski, H. sibiricum, jako odrębny gatunek.¹¹ Flora iberyjska uznaje podział na podgatunki za daleki od jasnego.³ Liście wahają się od pierzastych przez trójlistkowe po niepodzielone, a wszystkie formy łączą się poprzez formy pośrednie: w Alpach Włoskich botanik R. K. Brummitt widział cały ten zakres w promieniu pół mili.¹² Brummitt nie znalazł też żadnej cechy odróżniającej amerykański cow parsnip od jednego z europejskich podgatunków i sprowadził go do synonimu; Kew uznaje go dziś za odrębny gatunek, H. maximum.¹¹ Liczba chromosomów wynosi 2n = 22, tak jak u barszczy olbrzymich.³¹³

Krzyżówki z barszczem olbrzymim

Tam, gdzie oba gatunki się spotykają, barszcz zwyczajny i barszcz olbrzymi tworzą hybrydy o pośredniej formie, niemal bezpłodne.¹⁴ Krzyżówki udają się tylko w jedną stronę: z barszczem zwyczajnym jako rodzicem materzystym zawiązywanie nasion wynosiło 22–23 procent, podczas gdy krzyżówka odwrotna nie powodła się, być może dlatego, że szyjki słupka olbrzyma są dłuższe.¹³ Owady pomagają utrzymać gatunki osobno. Na brytyjskim stanowisku, gdzie rosły oba, na barszczu zwyczajnym schwytano 59 gatunków owadów, a na olbrzymim 48, z czego tylko 23 na obu, a każdy owad niósł niemal wyłącznie pyłek rośliny, na której go schwytano.¹⁵

W Wielkiej Brytanii i Irlandii hybryda jest wysoką, wielołodygową byliną brzegów rzek, po raz pierwszy odnotowaną w Irlandii nad rzeką Liffey w 1951 roku i w Wielkiej Brytanii nad rzeką Brent w 1962; prawdopodobnie jest niedostatecznie notowana.¹⁶ Sugerowano, że olbrzyma dałoby się skrzyżować aż do zniknięcia. Fiona Stewart i John Grace, którzy wykonali te krzyżówki, uznali to za mało prawdopodobne: gdyby jakiekolwiek geny w ogóle płynęły, płynęłyby od olbrzyma do rośliny rodzimej, nie odwrotnie.¹³reforma od wewnątrz: uznana za mało prawdopodobną W północnej Norwegii barszcz syberyjski krzyżuje się z barszczem perskim, a płodna hybryda przekazuje geny roślinie rodzimej.¹⁷

Nazwy

Angielska nazwa cow parsnip została ukuta przez Williama Turnera w 1548 roku, który napisał, że roślina „może być nazywana po angielsku Cowpersnepe” [„krowi pasternak”]; w 1657 roku William Coles wyjaśniał ją jako dobrą paszę dla krów.¹⁸¹⁹ Słowo hogweed [„świński chwast”] odnotowane jest od 1707 roku jako nazwa roślin, które jadły świnie lub które uznawano za dobre wyłącznie dla nich; słowniki nie podają, o którą roślinę chodziło w pierwszym zapisie.²⁰ Coles pisał, że świnie zjadały tę akurat łapczywie, a wiktoriańska flora z 1865 roku tłumaczyła nazwę tym, że świnie „szybko tuczą się” na jej liściach.¹⁹²¹ Inne angielskie nazwy to keck i kex, madnep, pig’s bubbles, pig’s cole, rabbit-meat i swine weed [odpowiednio: „świńskie bąble”, „świński kapuściak”, „króliczyna”, „świński chwast”].¹⁹

W dużej części Europy roślina jest „niedźwiedzią łapą”: niemieckie Bärenklau, duńskie bjørneklo, węgierskie medvetalp, rosyjskie medwieżja łapa. Średniowieczna łacina branca ursina, „niedźwiedzia łapa”, była pierwotnie nazwą akantu, którego liście są podobne, i przeszła na barszcz najpierw we Francji.²² Starsza niemczyzna rozróżniała oba: akant nazywano prawdziwym lub włoskim niedźwiedzim pazurem, a barszcz — niemieckim lub fałszywym.²²

Słowiańskie barszcz i borszcz pierwotnie oznaczały samą roślinę. Ich pochodzenia szuka się w słowach oznaczających ostrze lub szczecinę, nawiązujących do ostrych liści rośliny, spokrewnionych z niemieckim Borste.⁷⁶ Nazwa przeszła z rośliny na zupę z niej gotowaną, a z tej zupy na zupę buraczaną, która ją zastąpiła.⁷⁶ Do 1883 roku zmiana była na tyle kompletna, że słynny kwestionariusz botaniczny Józefa Rostafińskiego musiał pytać osobno o „barszcz-roślinę”, by odróżnić ją od zupy.²³ Rosyjska nazwa rodzaju, borszczewik, utworzona jest od tego samego słowa, i tak radziecka roślina kiszonkowa stała się borszczewikiem Sosnowskiego.

Opis

Barszcz zwyczajny rośnie zwykle do 0,5–1,5 m, czasem do 2 m, a na Półwyspie Iberyjskim do 2,8 m.²³ Łodyga jest krzepka, pusta w środku i bruzdowana, z sztywnymi włoskami skierowanymi w dół.²¹ Liście są pierzaste, z dwiema lub trzema parami szerokich, klapowanych listków, owłosione, do 35 cm długości, i po rozgnieceniu pachną słabo koperkiem włoskim lub anyżem.¹²²¹²⁴ Korzeń palowy, czasem z kilkoma głowami, może sięgać 2 m w głąb.²⁴

Baldachy mają do 17 cm średnicy, z 10–32 nierównymi promieniami.³ Kwiaty są białe, czasem zabarwione różowo lub fioletowo; zewnętrzne kwiaty każdego baldachu mają powiększone zewnętrzne płatki, rozdzielone na dwie łatki.³²⁴²¹ Rośliny podgatunku syberyjskiego mają luźniejsze baldachy o żółtozielonych kwiatach.²⁵ Baldach szczytowy ma kwiaty obupłciowe; baldachy boczne mają kwiaty męskie, same lub zmieszane z obupłciowymi.³ Kwiaty są silnie protandryczne. Pylniki otwierają się między siódmą a dziewiątą rano; faza męska baldachu trwa cztery lub pięć dni, a po przerwie znamiona całego baldachu stają się receptywne tego samego dnia.¹³ Roślina jest samozgodna, lecz w eksperymentach samozapylone baldachy zawiązały średnio 16 procent nasion, wobec około 67 procent przy zapyleniu krzyżowym.²¹³

Owoc rozpada się na dwie płaskie, oskrzydlone połówki długości 6–10 mm, o masie 5–7 mg każda.³²⁶ Szacunki liczby nasion zawiązywanych przez jedną roślinę wahają się od średnio około 850 do 5000–8000 — ułamek tego, co u olbrzyma.²⁶ Kwitnienie trwa od czerwca do września.²²⁷

Długość życia

Flory nie zgadzają się co do długości życia rośliny. Flora Europaea i flora iberyjska nazywają go dwuletnim lub krótkotrwałą byliną, a brytyjska baza cech koduje go jako dwuletni; źródła niemieckie i brytyjskie opisują bylinę kwitnącą wielokrotnie.^13328227 W eksperymentalnym nasadzeniu w południowo-wschodniej Szkocji, obserwowanym od 1978 do 1982 roku, ponad połowa barszczy zwyczajnych przeżyła pięć lat, a wiele zakwitło w każdym z czterech sezonów; barszcze olbrzymie zakwitły raz, w trzecim do piątego roku, i zwykle obumarły.¹³

Kiełkowanie

Nasiono potrzebuje zimy. Jego spoczynek przełamuje się, a zarodek rośnie, tylko poniżej 10°C: przy 2°C zarodek poczwórnie zwiększa rozmiar w dziewięć tygodni, podczas gdy przy 15°C przestaje rosnąć po podwojeniu.²⁹³⁰ Siewki wschodzą niemal wszystkie naraz wczesną wiosną.²⁹ W przeciwieństwie do barszczu olbrzymiego, którego nasiona mogą przetrwać w glebie latami, ten gatunek nie utrzymuje niemal żadnego banku nasion: po jesiennym siewie po roku pozostaje niewiele żywotnych nasion, a 88 z 93 zapisów w europejskiej bazie cech opisuje jego bank nasion jako przejściowy.³¹²⁶

Rozmieszczenie i siedlisko

Barszcz zwyczajny jest rodzimy od Europy po Turcję i Maroko, a introdukowano go w północno-wschodniej Ameryce Północnej, Nowej Zelandii, na Islandii i Wyspach Owczych.¹¹ W Wielkiej Brytanii i Irlandii rośnie niemal wszędzie, od poziomu morza po 1005 m, a jego rozmieszczenie nie zmieniło się znacząco od lat 60.²⁷ Rośnie na nieużytkach i zaburzonych trawiastych terenach, zwłaszcza przy drogach, a także na leśnych duktach, brzegach rzek, wydmach i klifach.²⁷ Na brytyjskich poboczach dróg jako pierwsza kwitnie trybula leśna, potem barszcz i trybula gajowa, i wspólnie nadają poboczom kremowo-białą mgiełkę późnej wiosny i lata.³²

Jest rośliną żyznych gleb i silnym wskaźnikiem azotu.² Na szwajcarskich łąkach kośnych rozprzestrzenia się tam, gdzie rozrzuca się zbyt dużo gnojowicy, a trawę kosi się zbyt rzadko, i nie rośnie na pastwiskach.²⁴ W czeskim eksperymencie niewielka dawka azotu zwiększała jego udział, a koszenie dwa tygodnie wcześniej niż zwykle go zmniejszało.³³

Ekologia

Barszcz zwyczajny odwiedza ponad sto gatunków owadów. W północno-wschodniej Polsce w ciągu dwóch sezonów do jego kwiatów przyleciało ponad 108 gatunków, ale tylko dwa lub trzy wykonywały większość zapylania, głównie średniej wielkości muchówki. Kwiaty w fazie męskiej odwiedzano częściej niż te w fazie żeńskiej, a niektórzy odwiedzający przylatywali tylko do kwiatów w fazie męskiej i mogą być raczej pasożytami niż zapylaczami.³⁴³⁵stu gości, dwóch lub trzech pracowników Osy społeczne przylatują po nektar, przyciągane zapachem, w którym głównym składnikiem jest linalol.³⁶ W Wielkiej Brytanii żołnierzyk czerwony, Rhagonycha fulva, jest tak ściśle związany z rośliną, że znany jest jako „żołnierzyk barszczowy”; dorosłe osobniki żyją średnio 4,4 dnia.³⁷

W Szwajcarii na barszczu zwyczajnym znaleziono 34 gatunki stawonogów roślinożernych, a na olbrzymim także 34, z czego 26 na obu.³⁸ Barszcz zwyczajny jest preferowaną rodzimą rośliną żywicielską płozka baldaszkowca, Depressaria radiella, którego gąsienice żerują w oprzędach na dojrzewających owocach, a potem wgryzają się w pustą łodygę, by się tam przepoczwarzyć. Stonogi, skorki i pająki później zasiedlają powstałe otwory.³⁹ Dzikie rośliny w Szkocji, niewykazujące objawów, niosły sześć wirusów, z których wszystkie infekowały w eksperymentach uprawne baldaszkowate.⁴⁰

Toksyczność

Podobnie jak barszcze olbrzymie, barszcz zwyczajny zawiera furanokumaryny, ale głównie w korzeniach i owocach. W teście dziewięciu podgatunków owoce były fototoksyczne we wszystkich, a liście dwóch pospolitych w północnej Europie zwykle wcale.⁴¹ Rumuńskie rośliny nie miały wykrywalnych furanokumaryn w liściach ani łodygach, około 6 mg na gram w korzeniach i do 3,5 mg na gram w zielonych owocach.⁴² W jednym porównaniu liście barszczu syberyjskiego zawierały około jednej szóstej tego, co liście barszczu Sosnowskiego; owoce obu gatunków zawierały ich podobnie dużo.⁴³

Mimo to parzy. W 1975 roku dermatolodzy opisali 58 żołnierzy, u których po służbie polowej w roślinności obejmującej barszcz pojawiły się pręgowane pęcherze; nazwali go najważniejszą przyczyną takich reakcji na tych szerokościach geograficznych.⁴⁴ Kosiarki rotacyjne rozprowadzają sok razem ze ściętą trawą, wywołując oparzenia rozlane, a nie pręgowane,⁴⁵ a podkaszarki powodują „wysypkę od podkaszarki”; zaleca się przycinanie wieczorem.⁴⁶ W 2010 roku podejrzewano, że koń w Wielkiej Brytanii uległ przez nią nadwrażliwości na światło.⁴⁷

Olejek z owoców, badany już w 1876 roku, jest bogaty w związki oktylowe: w tureckiej próbce połowę stanowił oktanol.⁴⁸⁴⁹

Zastosowania

Barszcz

Fermentowane liście i łodygi po raz pierwszy odnotował w 1595 roku Marcin z Urzędowa, który opisał barszcz kiszony po polsku jako dobry na gorączkę i pragnienie, jadany z jajkiem i masłem w dni bezmięsne.⁵ Dwa lata później John Gerard napisał, że lud Polski i Litwy warzył z niego napój na zakwasie i pijał go zamiast piwa.⁵⁰ W 1613 roku polski zielarz Syreniusz (Szymon Syreński) opisał roślinę jako znaną każdemu w Polsce, na Rusi, Litwie i Żmudzi; liście zbierano w maju, a zupę gotowano samą lub z kurczakiem, jajkami, śmietaną albo kaszą jaglaną. W XVII wieku podawano ją profesorom Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie w każdą środę Wielkiego Postu oraz jako główną zupę na Wielkanoc.⁵

By ją przyrządzić, młode liście i łodygi zalewano ciepłą wodą i zostawiano na kilka dni do skwaśnienia. Adam Maurizio, historyk pożywienia, nazwał ją główną fermentowaną zupą Słowian, a Łukasz Łuczaj i Wojciech Szymański nazywają barszcz ostatnim dziko rosnącym warzywem kiszonym mlekowo w Polsce.⁵

Do XVIII wieku zupa stała się rzadkim pożywieniem biedoty. W 1783 roku Ładowski napisał, że lud prosty gotował z barszczu zupę zwaną barszczem, a w 1799 roku Jundziłł opisał litewskich wieśniaków kiszących lub suszących młode liście. Zupa buraczana zajęła jej miejsce i przejęła jej nazwę; ostatni zapis z Litwy pochodzi z 1845 roku.⁵skapało w dół Barszcz z rośliny przetrwał w kilku wsiach: w Straconce, w Beskidach, kobieta urodzona w 1880 roku gotowała go jeszcze w latach 40. lub 50. XX wieku, a w Rabce-Zdroju zielone części były pożywieniem głodowym przed pierwszą wojną światową.⁵⁵¹ W 1883 roku połowa z dwunastu korespondentów z terenów dzisiejszej Białorusi wciąż zgłaszała użycie rośliny w kwaśnych zupach.²³

Gdzie indziej

Na Syberii, według J. G. Gmelina, jak przekazuje go wiktoriańska flora, jedzono obrane łodygi, suszono je, aż utworzyła się na nich substancja cukrowa, i destylowano z nich spirytus, który Gmelin uznał za przyjemniejszy niż spirytus zbożowy; nie wiadomo dokładnie, który barszcz opisywał.²¹ W niektórych częściach Anglii liście zbierano dla świń, a w Somerset zbierano je dla nich „na szeroką skalę”.¹⁹²¹ W Aberdeenshire pewna starsza kobieta dawała swoim krowom co wieczór w sezonie pełny koszyk i przypisywała temu jakość porannego mleka.¹⁹

Ta sama wiktoriańska flora uważała, że młode pędy smakują jak szparagi, i ubolewała, że rośliny, powszechnie uznawanej za uciążliwy chwast, nie jada się częściej: „mogłaby zostać naprawdę pożytecznie wykorzystana, gdyby nasi chłopi byli lepiej poinformowani”.²¹ Zbieracze dziko rosnących roślin wciąż jedzą pędy i używają nasion jako przyprawy.⁵² W Rumunii roślina sprzedawana jest w suplementach diety na potencję, płodność i równowagę hormonalną; trzy przebadane nalewki dostarczałyby do 13 razy dziennej dawki furanokumaryn, którą autorzy przyjęli jako próg bezpieczeństwa.⁴² Przegląd z 2023 roku, sfinansowany z unijnego programu odbudowy, zaproponował udomowienie jej jako nowej rośliny towarowej.⁵²zupa biedoty, roślina towarowa przyszłości

Na gospodarstwach jest błogosławieństwem mieszanym. Młode liście są bogate i łatwo strawne, ale szybko drewnieją i kruszą się przy sianokosach, a w większych ilościach roślina nie ma wartości paszowej i wypiera lepsze rośliny pastewne.²⁴ Herbicyd opracowywany dla użytków zielonych wymienia ją wśród trudnych do zwalczenia baldaszkowatych.⁵³

Status

Barszcz zwyczajny ma status najmniejszej troski w Wielkiej Brytanii i nie jest zagrożony w Niemczech.²⁷² Nie figuruje na unijnej liście inwazyjnych gatunków obcych ani w Załączniku 9 do Ustawy o dzikiej przyrodzie i krajobrazie wiejskim, które wymieniają barszcz olbrzymi.⁴⁵⁴

Zobacz też

• Barszcz Mantegazziego
• Barszcz Sosnowskiego
• Barszcz perski
• Heracleum
• Baldach
• Furanokumaryna

Footnotes

1. Natural History Museum, London. Linnaean Plant Name Typification Project: records for Heracleum. Retrieved 26 September 2026. ↩ ↩²

2. Bundesamt für Naturschutz. “Heracleum sphondylium L.”. FloraWeb. Retrieved 26 September 2026. ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷

3. Castroviejo, S. (2003). “Heracleum L.”. In Nieto Feliner, G.; et al. (eds.). Flora iberica. 10: 365–368. Madrid: Real Jardín Botánico, CSIC. ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸ ↩⁹

4. Commission Implementing Regulation (EU) 2016/1141 of 13 July 2016 adopting a list of invasive alien species of Union concern, consolidated text of 2 August 2022. ↩ ↩²

5. Łuczaj, Ł.; Szymański, W. M. (2007). “Wild vascular plants gathered for consumption in the Polish countryside: a review”. Journal of Ethnobiology and Ethnomedicine. 3: 17. doi:10.1186/1746-4269-3-17. ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶

6. Brückner, A. (1927). Słownik etymologiczny języka polskiego. Kraków. p. 17, s.v. barszcz. ↩ ↩² ↩³

7. Vasmer, M. Etimologicheskii slovar’ russkogo yazyka [Etymological dictionary of the Russian language]. Trans. O. N. Trubachev. 1: 198, s.v. borshch. ↩ ↩² ↩³

8. Linnaeus, C. (1753). Species Plantarum. 1: 249. Stockholm: Laurentius Salvius. doi:10.5962/bhl.title.669. ↩

9. Liddell, H. G.; Scott, R.; Jones, H. S. (1940). A Greek–English Lexicon. Oxford: Clarendon Press. s.v. σφονδύλιον. ↩

10. Brummitt, R. K. (1968). “Heracleum L.”. In Tutin, T. G.; et al. (eds.). Flora Europaea. 2: 364–366. Cambridge University Press. Read in the Flora Europaea database, Royal Botanic Garden Edinburgh. ↩

11. Govaerts, R. (2026). The World Checklist of Vascular Plants. Royal Botanic Gardens, Kew. doi:10.15468/6h8ucr. Retrieved 26 September 2026. ↩ ↩² ↩³

12. Brummitt, R. K. (1971). “Relationship of Heracleum lanatum Michx. of North America to H. sphondylium L. of Europe”. Rhodora. 73: 578–584. ↩ ↩²

13. Stewart, F.; Grace, J. (1984). “An experimental study of hybridization between Heracleum mantegazzianum Somm. & Levier and H. sphondylium L. subsp. sphondylium (Umbelliferae)”. Watsonia. 15: 73–83. ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷

14. Weimarck, G.; Stewart, F.; Grace, J. (1979). “Morphometric and chromatographic variation and male meiosis in the hybrid Heracleum mantegazzianum × H. sphondylium (Apiaceae) and its parents”. Hereditas. 91 (1): 117–127. doi:10.1111/j.1601-5223.1979.tb01651.x. ↩

15. Grace, J.; Nelson, M. (1981). “Insects and their pollen loads at a hybrid Heracleum site”. New Phytologist. 87 (2): 413–423. doi:10.1111/j.1469-8137.1981.tb03212.x. ↩

16. Stace, C. A.; Preston, C. D.; Pearman, D. A. “Heracleum sphondylium × mantegazzianum”. In: BSBI Online Plant Atlas 2020. Botanical Society of Britain and Ireland. ↩

17. Alm, T.; Hegre, H.; Solstad, H.; et al. (2023). “Tromsøpalme Heracleum persicum: vurdering av økologisk risiko”. Fremmedartslista 2023. Artsdatabanken. ↩

18. Turner, W. (1548). The Names of Herbes. Ed. J. Britten (1881). London: English Dialect Society. p. 76. ↩

19. Britten, J.; Holland, R. (1886). A Dictionary of English Plant-Names. London: Trübner, for the English Dialect Society. ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵

20. Harper, D. “hogweed”. Online Etymology Dictionary. Retrieved 26 September 2026. ↩

21. Syme, J. T. B., ed. (1865). English Botany. 3rd ed. 4: 154–155, with the popular account by Mrs Lankester. London: Robert Hardwicke. ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷

22. Kolosova, V.; Svanberg, I.; Kalle, R.; et al. (2017). “The bear in Eurasian plant names: motivations and models”. Journal of Ethnobiology and Ethnomedicine. 13: 14. doi:10.1186/s13002-016-0132-9. ↩ ↩²

23. Łuczaj, Ł.; Köhler, P.; Pirożnikow, E.; Graniszewska, M.; Pieroni, A.; Gervasi, T. (2013). “Wild edible plants of Belarus: from Rostafiński’s questionnaire of 1883 to the present”. Journal of Ethnobiology and Ethnomedicine. 9: 21. doi:10.1186/1746-4269-9-21. ↩ ↩²

24. Arbeitsgemeinschaft zur Förderung des Futterbaues. “Bärenklau, Wiesen- (Heracleum sphondylium)”. eAGFF: Fachwissen im Futterbau. Retrieved 26 September 2026. ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵

25. Zych, M. (2002). “Pollination biology of Heracleum sphondylium L. (Apiaceae): the advantages of being white and compact”. Acta Societatis Botanicorum Poloniae. 71 (2): 163–170. doi:10.5586/asbp.2002.019. ↩

26. Kleyer, M.; Bekker, R. M.; Knevel, I. C.; et al. (2008). “The LEDA Traitbase: a database of life-history traits of the Northwest European flora”. Journal of Ecology. 96 (6): 1266–1274. doi:10.1111/j.1365-2745.2008.01430.x. ↩ ↩² ↩³

27. Watson, M. F.; Mountford, J. O. “Heracleum sphondylium L.”. In: BSBI Online Plant Atlas 2020. Botanical Society of Britain and Ireland. Retrieved 26 September 2026. ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵

28. Hill, M. O.; Preston, C. D.; Roy, D. B. (2004). PLANTATT: Attributes of British and Irish Plants. Huntingdon: Centre for Ecology & Hydrology. ↩

29. Jauzein, P.; Mansour, A. (1992). “Principaux facteurs de la germination de Heracleum sphondylium L.: importance de l’oxygène”. Agronomie. 12 (1): 85–96. doi:10.1051/agro:19920108. ↩ ↩²

30. Stokes, P. (1952). “A physiological study of embryo development in Heracleum sphondylium L. I. The effect of temperature on embryo development”. Annals of Botany. 16 (3): 441–447. doi:10.1093/oxfordjournals.aob.a083326. ↩

31. Roberts, H. A. (1979). “Periodicity of seedling emergence and seed survival in some Umbelliferae”. Journal of Applied Ecology. 16 (1): 195. doi:10.2307/2402738. ↩

32. Rodwell, J. S., ed. (1992). “Arrhenatherum elatius grassland”. British Plant Communities. 3: 32–42. Cambridge University Press. doi:10.1017/9780521391665.005. ↩

33. Čámská, K.; Skálová, H. (2012). “Effect of low-dose N application and early mowing on plant species composition of mesophilous meadow grassland (Arrhenatherion) in Central Europe”. Grass and Forage Science. 67 (3): 403–410. doi:10.1111/j.1365-2494.2012.00858.x. ↩

34. Zych, M. (2007). “On flower visitors and true pollinators: the case of protandrous Heracleum sphondylium L. (Apiaceae)”. Plant Systematics and Evolution. 263 (3–4): 159–179. doi:10.1007/s00606-006-0493-y. ↩

35. Zych, M. (2006). “Diurnal activity of the key pollinators of Heracleum sphondylium L. (Apiaceae)”. Acta Agrobotanica. 59 (1): 279–288. doi:10.5586/aa.2006.029. ↩

36. Lukas, K.; Dötterl, S.; Ayasse, M.; Burger, H. (2020). “Olfactory and visual floral signals of Hedera helix and Heracleum sphondylium involved in host finding by nectar-foraging social wasps”. Frontiers in Ecology and Evolution. 8: 571454. doi:10.3389/fevo.2020.571454. ↩

37. Rodwell, L. E.; Day, J. J.; Foster, C. W.; Holloway, G. J. (2018). “Daily survival and dispersal of adult Rhagonycha fulva (Coleoptera: Cantharidae) in a wooded agricultural landscape”. European Journal of Entomology. 115: 432–436. doi:10.14411/eje.2018.043. ↩

38. Bürki, C.; Nentwig, W. (1997). “Vergleichende Untersuchungen von herbivoren Insekten an Heracleum sphondylium und H. mantegazzianum in der Schweiz”. Entomologia Generalis. 22 (2): 147–155. doi:10.1127/entom.gen/22/1997/147. ↩

39. Harvey, J. A.; Gols, R.; Smith, B.; Ode, P. J. (2019). “Invasive moth facilitates use of a native food plant by other native and invasive arthropods”. Ecological Research. 34 (5): 659–666. doi:10.1111/1440-1703.12035. ↩

40. Bem, F.; Murant, A. F. (1979). “Transmission and differentiation of six viruses infecting hogweed (Heracleum sphondylium) in Scotland”. Annals of Applied Biology. 92 (2): 237–242. doi:10.1111/j.1744-7348.1979.tb03869.x. ↩

41. Weimarck, G.; Nilsson, E. (1980). “Phototoxicity in Heracleum sphondylium”. Planta Medica. 38 (2): 97–111. doi:10.1055/s-2008-1074844. ↩

42. Laczkó Zöld, E.; Kis, C.; Nagy-György, E.; Domokos, E.; Ferencz, E.; Szabó, Z.-I. (2025). “Fast determination of furocoumarins in food supplements containing Heracleum sphondylium L. using capillary electrophoresis”. Foods. 14 (13): 2348. doi:10.3390/foods14132348. ↩ ↩²

43. Shtratnikova, V. Yu.; Bogdanov, V. P.; Schelkunov, M. I.; et al. (2025). “Furanocoumarins in two European species of Heracleum: transcriptomic and metabolomic study”. BMC Plant Biology. 25: 1091. doi:10.1186/s12870-025-07042-3. ↩

44. Qadripur, S. A.; Gründer, K. (1975). “[Case contribution on a group affliction with photodermatitis bullosa striata pratensis (Oppenheim)]”. Der Hautarzt. 26 (9): 495–497. PMID 1184393. ↩

45. Ippen, H. (1984). “[Photodermatitis bullosa generalisata]”. Dermatosen in Beruf und Umwelt. 32 (4): 134–137. PMID 6383757. ↩

46. Ippen, H. (1990). “[Phytophotodermatitis caused by plant trimming (edger’s rash)]”. Dermatosen in Beruf und Umwelt. 38 (6): 190–192. PMID 2149100. ↩

47. Chen, Y.; Quinn, J. C.; Weston, L. A.; Loukopoulos, P. (2019). “The aetiology, prevalence and morbidity of outbreaks of photosensitisation in livestock: a review”. PLOS ONE. 14 (2): e0211625. doi:10.1371/journal.pone.0211625. ↩

48. Möslinger, W. (1876). “Ueber das ätherische Oel der Früchte von Heracleum sphondylium und einige neue Octylderivate”. Berichte der Deutschen Chemischen Gesellschaft. 9 (1): 998–1008. doi:10.1002/cber.187600901294. ↩

49. İşcan, G.; Demirci, F.; Kürkçüoğlu, M.; Kıvanç, M.; Başer, K. H. C. (2003). “The bioactive essential oil of Heracleum sphondylium L. subsp. ternatum (Velen.) Brummitt”. Zeitschrift für Naturforschung C. 58 (3–4): 195–200. doi:10.1515/znc-2003-3-410. ↩

50. Gerard, J. (1597). The Herball or Generall Historie of Plantes. London: John Norton. p. 856. ↩

51. Łuczaj, Ł. (2008). “Archival data on wild food plants used in Poland in 1948”. Journal of Ethnobiology and Ethnomedicine. 4: 4. doi:10.1186/1746-4269-4-4. ↩

52. Matarrese, E.; Renna, M. (2023). “Prospects of hogweed (Heracleum sphondylium L.) as a new horticultural crop for food and non-food uses: a review”. Horticulturae. 9 (2): 246. doi:10.3390/horticulturae9020246. ↩ ↩²

53. Schulz, T.; Kunz, A.; Bonin, J. (2020). “Control of Umbelliferae in grassland and pasture, a new herbicide containing Arylex™ active”. Julius-Kühn-Archiv. 464. doi:10.5073/jka.2020.464.022. ↩

54. Wildlife and Countryside Act 1981 (c. 69), s. 14 and Schedule 9. ↩