Barszcz perski

„Palma z Tromsø” przekierowuje tutaj. O nagrodzie filmowej zob. § W kulturze. O inwazyjnych barszczach olbrzymich ogólnie zob. Barszcz Mantegazziego.

Barszcz perski (Heracleum persicum) to wysoka wieloletnia roślina z rodzaju barszczy, rodzima dla Iranu i sąsiednich części Turcji i Iraku. W Iranie jego suszone owoce to przyprawa golpar. W Norwegii, dokąd trafił jako roślina ogrodowa w XIX wieku, jest palmą z Tromsø (norw. tromsøpalme): nieoficjalnym symbolem miasta Tromsø i gatunkiem obcym bardzo wysokiego ryzyka, którego import, uwalnianie i sprzedaż są zakazane.¹²³ W przeciwieństwie do dwóch pozostałych barszczy olbrzymich inwazyjnych w Europie, które obumierają po jednorazowym kwitnieniu, ten kwitnie rok po roku z tego samego korzenia.⁴⁵

Oba kraje cenią tę roślinę w przeciwny sposób. W Iranie golpar zbiera się z dziko rosnących roślin i sprzedaje na targach ziołowych, a Fundacja Slow Food umieszcza go wśród żywności zagrożonej zniknięciem, wskazując na kurczące się dzikie stanowiska.⁶⁷ W północnej Norwegii obrasta drogi, wybrzeża i nieużytki,² a krajowa ocena ryzyka z 2018 roku nie znalazła tam możliwości pozbycia się go w obrębie obecnego interglacjału.⁸ Owoce importowane z Iranu sprzedawane są w norweskich sklepach dla imigrantów jako przyprawa, w cenie, która zdaniem Artsdatabanken sprawia, że mało prawdopodobne jest, by ktokolwiek je zasiał.²drogi tam, gdzie pożądany, darmowy tam, gdzie nie

Taksonomia

Nazwa

Nazwa Heracleum persicum pojawiła się po raz pierwszy w 1832 roku, w suplemencie do katalogu paryskiego ogrodu botanicznego, jako goły wpis podający pochodzenie rośliny jako Persję i nic więcej.⁹¹⁰ Ważnie opublikowali ją w 1841 roku F. E. L. Fischer, C. A. Meyer i J. L. E. Avé-Lallemant, na liście nasion, które Cesarski Ogród Botaniczny w Petersburgu oferował innym ogrodom w ramach wymiany.⁹¹¹ Ich łaciński opis mówi o bardzo okazałej roślinie wysokości mniej więcej sążnia, o ogonkach liściowych barwy wątrobianej i bardzo dużych, lepkich, silnie pachnących owocach; nasiona przysłał kolekcjoner Szowic z prowincji Azerbejdżan w północnej Persji.¹¹ Nazwę cytuje się więc jako H. persicum Desf. ex Fisch., C.A.Mey. & Avé-Lall.⁹oferowane do wzajemnej wymiany, nie na sprzedaż

Kilka standardowych opracowań, między innymi Podręcznik Dobrych Praktyk dla barszczu olbrzymiego, datuje gatunek na 1829 rok, rok głównej części paryskiego katalogu.⁵¹² Nazwy w nim jednak nie ma.¹⁰

Roślina skandynawska

Przez ponad stulecie roślina północnej Norwegii występowała pod innymi nazwami. Angielski gość, który zasiał ją koło Hammerfest w 1836 roku, nazwał ją Heracleum giganteum; inni nazywali ją H. panaces; a dwudziestowieczne flory skandynawskie używały H. laciniatum, nazwy właściwie należącej do innej rośliny.¹³⁴¹⁴ W 1987 roku botanik D. O. Øvstedal odrzucił H. persicum dla rośliny z Tromsø, ponieważ nie pasowała ona do tureckich okazów zielnikowych.⁴ Badanie DNA inwazyjnych barszczy Europy z 2007 roku pogrupowało rośliny oznaczone jako H. laciniatum razem z H. persicum,¹² a nordycka flora z 2010 roku przyjęła tę nazwę.⁴

Identyfikacja nie jest całkiem zamknięta. Etnobotanik Torbjørn Alm pozostawił otwartą możliwość niezidentyfikowanej hybrydy.⁴ Artsdatabanken, norweskie centrum informacji o różnorodności biologicznej, przypisuje roślinę do H. persicum z dość dużą pewnością, ale odnotowuje kilka genów niewystępujących w materiale irańskim.² Nazwa zaproponowana wyłącznie dla rośliny norweskiej, H. tromsoensis, pozostaje niepublikowana.¹⁵

Golpar i inne nazwy

Po persku roślina nazywana jest golpar (گلپر), a w regionalnych językach Iranu między innymi kolpar (gilaki), kūla(k) (mazanderański) i karso (lurski). Golpar to nie jeden gatunek. Encyclopaedia Iranica stosuje tę nazwę do co najmniej pięciu aromatycznych barszczy wilgotnych gór Iranu, sprzedawanych pod jedną nazwą, ponieważ ich użytkownicy nie zwracają uwagi na cechy, które je rozróżniają.¹ Większość badań żywieniowych i farmakologicznych utożsamia golpar z H. persicum.¹⁶⁴

Odnotowano około dwudziestu norweskich nazw. Większość pochodzi od łacińskiej nazwy rodzajowej, jak herakleum, rakleum, orakleum i høyrakel, lub jest zapożyczona od innych baldaszkowatych. Kilka ukuto specjalnie dla tej rośliny: stormtræ, „drzewo sztormowe”, dla martwych łodyg wytrzymujących zimowe wichury; trzy pejoratywne nazwy związane ze szczurami — „szczurze nasiono”, „szczurza trucizna” i „szczurza trawa”; oraz tromsøpalme.⁴

Najwcześniejszy pisemny zapis tromsøpalme, jaki Alm zdołał znaleźć, znajduje się w niemieckim przewodniku po florze i faunie Norwegii, napisanym w 1944 roku dla okupujących wojsk, który mówi, że żołnierze nazywali roślinę „Tromsö-Palme”. Alm odczytuje to jako żołnierski żart: arktyczna odpowiedź na palmy Morza Śródziemnego i Afryki dla tych, którzy trafili na tę placówkę.⁴ Nazwa rozprzestrzeniła się w Norwegii po wojnie, stała się oficjalna, gdy przyjęła ją standardowa norweska flora w 1963 roku, i od tamtej pory wyparła większość pozostałych.⁴ Inne nazwy nordyckie to szwedzkie tromsöloka, duńskie hårfrugtet bjørneklo, „barszcz owłosionoowocowy”, fińskie persianjättiputki i północnolapońskie romssaboska.^17181915

Opis

Barszcz perski jest byliną polikarpiczną: po kwitnieniu przeżywa i zakwita ponownie z tego samego korzenia, podczas gdy barszcz Mantegazziego i barszcz Sosnowskiego obumierają po jednorazowym kwitnieniu.⁴⁵ Rośnie zwykle do około 1,5–2,5 m, a czasem ponad 4 m.²²⁰ Jedna korona korzeniowa może wypuścić kilka łodyg, nawet pięć, pustych w środku i równomiernie fioletowawych u podstawy. Liście są pierzaste, z dwiema do czterech parami szerokich, tępo ząbkowanych listków, i mogą mieć do 2 m długości. Baldachy są kopulaste, a nie płaskie, o średnicy 30–50 cm.²¹¹⁷²² Cała roślina pachnie anyżem; olejek z jej liści i łodyg zdominowany jest przez anetol, związek nadający anyżowi jego smak.⁵²³²⁴

Większość nasion zawiązują baldachy szczytowe. Baldachy boczne otwierają się po tym, jak szczytowe zawiążą nasiona, a ich kwiaty żeńskie zwykle więdną, pozostawiając im rolę dawców pyłku, tak jak niższe baldachy u barszczu olbrzymiego.²⁵²¹ Szacunki liczby nasion zawiązywanych przez jedną roślinę wahają się od 1600–4000 do 6000–8000, poniżej wartości dla barszczu olbrzymiego.²¹¹⁴²² Nasiona potrzebują około dwóch miesięcy chłodu, zanim wykiełkują,²⁵ a z jednej partii zebranej w północnej Norwegii wykiełkowało tylko 2 procent.²¹ Sporne jest, czy roślina rozprzestrzenia się też przez pędy korzeniowe: kilka źródeł nordyckich opisuje wzrost klonalny tam, gdzie zawodzą nasiona, podczas gdy EPPO stwierdza, że nie rozmnaża się wegetatywnie.²⁵²²²

Z krótkich letnich dni Persji roślina przeniosła się w ciągłe światło dzienne: jej zasięg w Europie rozciąga się od około 51° do 71°N.²⁵ W północnej Norwegii zaczyna rosnąć wraz z topnieniem śniegu, około końca marca, i kwitnie od lipca do końca sierpnia.²¹ W latach 70. XIX wieku dojrzewała nawet w Vardø, na 70°22′N, gdzie średnia temperatura lipca wynosi poniżej 10°C.⁴ Martwe łodygi wytrzymują całą zimę i co roku pojawiają się w lokalnej prasie.⁴

Rośliny w Europie niosą średnio o około 42 procent mniej różnorodności genetycznej niż te z zasięgu rodzimego, a populacje norweskie utraciły około połowy swojej. Mimo to populacje norweskie są najliczniejsze i najbardziej żywotne w Europie.²⁵

Golpar

Suszone owoce, gorzkawe i aromatyczne, to najczęściej wykorzystywana część rośliny. Kuchnia irańska liczy golpar jako przyprawę „gorącą” i posypuje nią potrawy uznawane za „zimne” i wzdymające: bób, fasolę, ziemniaki i pestki granatu. Dodaje się go też do octu, w którym maczane są liście sałaty.¹ Delikatne liście i ogonki liściowe marynuje się jako golpar torši,¹ a zmielone nasiona przyprawiają zupy, omlety i ryby.⁷ Olejek z owoców, uzyskiwany w ilości 1,6–4,9 procent u dzikich populacji irańskich, składa się głównie z estrów, przede wszystkim maślanu heksylu i octanu oktylu.²⁶²⁷ Ich proporcje różnią się między populacjami, a irańscy badacze zaproponowali wybór najbogatszych do uprawy.¹⁶

Całe owoce spala się z nasionami ruty polnej jako fumigant. W przeszłości rozsypywano je na całunie i w trumnie, gdy ciało trzeba było przewieźć na odległy cmentarz, prawdopodobnie by zamaskować zapach.¹ Medycyna ludowa stosuje golpar między innymi na trawienie i ból; u gryzoni olejek i ekstrakty z owoców wykazały działanie przeciwbólowe i przeciwzapalne.¹²⁸

Golpar zbiera się głównie z dziko rosnących roślin, a jego sezonowe zbiory i sprzedaż dodatkowo zasilają dochody górskich wsi. Fundacja Slow Food, która umieszcza go w swojej Arce Smaku, donosi, że rosnący popyt, nadmierne zbiory i zmiany w użytkowaniu ziemi zmniejszyły dzikie stanowiska w niektórych regionach.⁷

Poza Iranem przyprawa napotyka prawo fitosanitarne. Amerykańscy inspektorzy często znajdują golpar w bagażu pasażerów z Iranu i konfiskują go jako nasiona federalnego chwastu uciążliwego, zaszeregowanego pod barszczem olbrzymim.²⁹³⁰ W kwietniu 1989 roku inspektor znalazł duże ilości przyprawy na sprzedaż w sklepach spożywczych Los Angeles. Faktury pokazały, że zaimportowano ją pod perską nazwą; importer pomógł ją wycofać i zniszczyć; a 35 procent nasion okazało się żywotnych.²⁹ Unijna lista gatunków inwazyjnych nadaje barszczowi perskiemu, jako jedynemu wśród barszczy, celną pozycję dla „towarów powiązanych”: roślin i części roślin używanych w perfumerii lub farmacji.³¹przyprawa na jednej granicy, chwast na następnej

Historia w Europie

Przybycie

Listy nasion Królewskich Ogrodów Botanicznych w Kew odnotowują barszcz perski jako otrzymany w 1819 roku — najwcześniejszy zapis tego gatunku w Europie.⁵²⁵

18 lipca 1836 roku William Christy, angielski przyrodnik, który wypłynął z jednym z dyrektorów angielskich kopalni miedzi w Alcie, wylądował na półwyspie Fugleness po drugiej stronie zatoki od Hammerfest. W starym ogrodzeniu, będącym niegdyś cmentarzem, wokół jedynego wciąż stojącego grobowca, zasiał kilka roślin ogrodowych, między innymi łubiny i maki kalifornijskie, oraz „okazały Heracleum giganteum”.¹³ Alm uważa nasiona Christy’ego, przywiezione z Anglii w czasach, gdy nasiona barszczu były tam szeroko reklamowane, za prawdopodobne źródło rośliny norweskiej, i przypisuje mu również zasianie jej w innych miejscach zachodniego Finnmarku, w tym w osadzie górniczej Kåfjord.⁴ Opublikowana relacja Christy’ego opisuje wyłącznie siew na Fugleness.¹³

Roślinę przewieziono z Alty do Tromsø około 1850 roku. Do lat 60. XIX wieku była ulubieńcem małych nadmorskich ogrodów Finnmarku; w 1895 roku mówiono, że rośnie niemal jak chwast w Sør-Varanger; a w 1901 roku flora Tromsø traktowała ją jako zadomowioną. Pierwsze okazy zielnikowe pochodzą z 1897 roku, z Trondheim, i z 1899, z Tromsø.²

Ogrodnicy z północy sadzili ją dla ozdoby i osłony. W bezdrzewnych wsiach zewnętrznego wybrzeża służyła jako wiatrochron, w Honningsvåg jako żywopłot długości 20–30 m, a w 1898 roku jej rzędy otaczały stację wielorybniczą na Skorøi. Sadzono ją na cmentarzach jeszcze pod koniec XX wieku.⁴ W latach 30. XX wieku próbowano jej w Tromsø jako paszy. Krowy jadły ją chętnie, ale ich mleko nabierało jej smaku, i próbę porzucono.⁴ Radziecki program kiszonkowy oparty na barszczu Sosnowskiego napotkał później ten sam zarzut na większą skalę.³²

Szlaki

                 I R A N
  (most likely Mazandaran, near Tehran)
          |                  |
          v                  v
       DENMARK            ENGLAND
    escaped 1888    Kew seed list 1819
                             |        :
                             v        :
                          FINLAND     : English seed
                       escaped 1871   : sown near
                             |        : Hammerfest,
                             |        : 1836
                             v        v
                            N O R W A Y
                      first specimens 1897-99
                                 |
                                 v
                              SWEDEN
                   in part from Norwegian plants
                    sown at Vilhelmina in 1946

|  genetic reconstruction (Rijal et al. 2015)
:  older account (Christy 1837; Alm 2013)

Badania genetyczne zrewidowały tę opowieść. Porównując 578 roślin w 27 loci mikrosatelitarnych, Dilli Rijal i współpracownicy znaleźli dwie niezależne introdukcje z Iranu, najprawdopodobniej z Mazanderanu koło Teheranu: jedną do Danii i jedną do Anglii. Finlandię skolonizowano z Anglii, a Norwegię z Finlandii, a nie bezpośrednio z Anglii.²⁵ Jako łącznik między Finlandią a Norwegią wskazują huty miedzi w Kåfjord w Alcie, należące do Anglików i w 1835 roku największą osadę w Finnmarku, zatrudniającą w 1840 roku 651 robotników, z Finami jako największą grupą wśród nich.²⁵ Późniejsze badanie znalazło wielokrotne introdukcje z wielu populacji źródłowych.³³kapitał z Anglii, praca z Finlandii, nasiona z obu

Tradycja ludowa miała własne wyjaśnienia. Wielu w północnej Norwegii wierzyło, że roślina przybyła z Rosji wraz z handlem pomorskim, a w Loppie niektórzy mówili, że przybyła z Niemiec; Alm nie znalazł dowodów na rosyjskie pochodzenie.⁴ W późniejszej pracy zbadał takie opowieści o roślinach „wprowadzonych przez obcych” w całej Norwegii, pytając, czy są to ksenofobiczne baśnie.³⁴

Gdzie indziej w Europie

Poza Norwegią gatunek jest rzadszy. W Finlandii, gdzie zdziczał z uprawy do 1871 roku, w 2015 roku znano 71 stanowisk. W Danii, gdzie pierwszą zdziczałą roślinę znaleziono w 1888 roku, zajmuje 2 z 1300 kwadratów krajowego atlasu.¹⁷¹⁸²⁵ W Szwecji, gdzie po raz pierwszy znaleziono go w 1935 roku, wiele łanów Norrlandii wydaje się pochodzić od norweskich roślin zasianych w Vilhelminie w 1946 roku; rozprzestrzenia się tam niewiele, być może dlatego, że jego pyłek jest często niepłodny.¹⁷

Rośliny wstępnie zidentyfikowane jako barszcz Mantegazziego w dwóch londyńskich parkach, Kensington Gardens i na terenie Pałacu Buckingham, okazały się genetycznie bliższe barszczowi perskiemu, podobnie jak parkowe rośliny w Rydze i Ērgļi, na Łotwie, które mogą być hybrydami.¹² W Wielkiej Brytanii nie jest znana żadna zadomowiona populacja.²⁵

Ekologia

W Norwegii barszcz perski rośnie na poboczach dróg, nieużytkach, starych łąkach i pastwiskach, porzuconych gruntach rolnych i wybrzeżach, gdzie może tworzyć pasy długości kilometrów za liniami wyrzuconych wodorostów; coraz częściej wkracza na skraje lasów oraz w lasy brzozowe i olszowe, gdzie rzadko kwitnie, lecz może długo trwać w półcieniu.²²⁰ Oskrzydlone owoce przemieszczają się na krótkie odległości z wiatrem, a dalej wodą lub z ptakami. Łany na wyspach pozbawionych innych roślin sugerują, że owoce mogą unosić się na morzu przez kilometry i osiąść na brzegu wciąż żywotne. Przejeżdżający ruch przenosi je wzdłuż dróg, a przemieszczana ziemia niesie zarówno nasiona, jak i kawałki korzenia.²²⁰

W porównaniu 56 par działek opanowanych i nieopanowanych w północnej Norwegii, działki opanowane miały niższe pokrycie, różnorodność i biomasę gatunków rodzimych, i średnio niemal dwa gatunki rodzime mniej.³⁵ Eksperymenty pod jej koroną przypisały tę stratę głównie cieniowi; substancje chemiczne uwalniane przez roślinę odegrały tylko niewielką rolę.³⁶ Jej nasiona zawierają furanokumaryny hamujące kiełkowanie innych roślin.³⁷

W Norwegii krzyżuje się z rodzimym barszczem syberyjskim, H. sphondylium subsp. sibiricum. Hybryda, po raz pierwszy znaleziona w 1967 roku i znana jako palma polarna (polarpalme), jest płodna i żywotna, sama stanowi problematyczną roślinę i przekazuje geny roślinie rodzimej.²²⁵¹⁷ Zob. Barszcz zwyczajny.

Zdrowie

Sok jest fototoksyczny. Badania w Tromsø na początku lat 80. XX wieku, pod nazwą H. laciniatum, wyizolowały pięć furanokumaryn, z których bergapten był najbardziej aktywny. Liście i kwiaty były silnie fototoksyczne, a łodygi niemal wcale; korzenie starszych roślin były silnie fototoksyczne nawet wykopane z zamarzniętej ziemi w grudniu.³⁸³⁹ Fitofotodermatoza wywołana rośliną była wtedy w Tromsø latem powszechna,⁴⁰ a dwóch ochotników w eksperymentach przypadkiem nabyło alergię fotokontaktową na trzy jej związki.⁴¹ W jej rodzimym zasięgu mężczyzna w południowo-wschodniej Turcji doznał pęcherzowych oparzeń po skoszeniu pola, na którym rosła.⁴²

Artsdatabanken uważa ją pod tym względem za mniej niebezpieczną niż kilku jej krewnych, zauważając, że dzieci z północy bawiły się nią latami bez zauważalnej szkody.² Alm odnotowuje ich zabawy: dmuchawki wycięte z pustych łodyg, strzelające grochem lub jarzębiną, które zostawiały ranki wokół ust; strzykawki wodne; miecze; kryjówki w łanach, gdzie zapach rośliny zagłuszał zapach tytoniu; oraz udawane lornetki, które zostawiały bolesne obwódki wokół oczu.⁴

Zwalczanie i prawo

Norwegia umieściła gatunek na swojej czarnej liście w 2007 roku i klasyfikuje go jako bardzo wysokie ryzyko od 2012 roku. Od 2016 roku jego import, uwalnianie i sprzedaż są zakazane na mocy rozporządzenia o organizmach obcych.⁴³²³ Unia Europejska dodała go do swojej listy inwazyjnych gatunków obcych stwarzających zagrożenie dla Unii w 2016 roku.³¹ Gmina Tromsø zalicza go do najbardziej uciążliwych roślin obcych: właściciele mogą zachować posiadane rośliny, ale nie mogą pozwolić im się rozprzestrzeniać, sadzić nowych ani wymieniać się nasionami.⁴⁴

Badanie opublikowane w 2017 roku wykazało, że gmina zwalczała roślinę tylko sporadycznie, z braku personelu i pieniędzy, w ramach rutynowego koszenia poboczy, parków i cmentarzy. Nie miała uprawnień na terenach prywatnych, a jej urzędnicy nie wierzyli, że roślinę da się wytępić z wyspy Tromsø.¹⁴ Ankieta wśród właścicieli ziemi na wyspie w 2012 roku wykazała, że 38 procent wierzyło, iż ich rośliny pochodzą z sąsiednich działek. Zapytani, co robią z tym, co ścinają, 44 procent odpowiedziało, że kompostują to na miejscu, a 32 procent, że zostawiają to na ziemi.¹⁴zawsze przychodzi od sąsiada

Domowe sposoby obejmowały wypas owiec wczesną wiosną, ścinanie pędów kwiatowych, kopanie, a przede wszystkim sól z zakładów rybnych, czasem gotowaną; próbowano też oleju opałowego, benzyny, nafty, chlorku amonu i kwaśnego mleka.⁴ Koszenie dwa lub trzy razy w sezonie zawiodło w północnej Norwegii: łany gęstniały, a niektóre rośliny i tak kwitły.²¹ Wykopywanie roślin poniżej punktu wzrostu, powtarzane co roku na wyspach koło Tromsø, zajmowało około 70 godzin pracy na hektar w pierwszym roku i 3 godziny w czwartym (zob. Zwalczanie § Cięcie korzenia).¹⁷ Zaproponowano do zwalczania biologicznego mątwika atakującego roślinę w Iranie, ale nigdy go nie przetestowano.²⁵²¹

Alm nazwał wytępienie w północnej Norwegii nie do pomyślenia, choćby ze względu na koszt.⁴ Krajowa ocena z 2018 roku nie znalazła takiej możliwości w obrębie obecnego interglacjału;⁸ ta z 2023 roku uznała lokalne wytępienie za możliwe, na przykład na małych wyspach, lecz kosztowne i pracochłonne.² W 2007 roku Dyrekcja Zarządzania Przyrodą przyznała 50 000 koron organizacji ekologicznej na kampanię przeciw roślinie.⁴³łatwiej wyobrazić sobie koniec interglacjału

W kulturze

W Tromsø każdy zna tę roślinę, nawet ludzie, którzy poza tym ignorują rośliny, i albo się ją kocha, albo nienawidzi.⁴ Niektórzy mieszkańcy uważają ją za symbol miasta i źródło lokalnej tożsamości.¹⁴ Miejski dom aktywności dla seniorów nazywa się Heracleum; szkolna rewia o nazwie Tromsøpalmen działa od 1990 roku; a Międzynarodowy Festiwal Filmowy w Tromsø przyznaje nagrody o tej samej nazwie.⁴ W 2025 roku festiwalowa Palma z Tromsø dla najlepszego filmu krótkometrażowego w programie „Filmy z Północy” trafiła do In My Hand, a Palmę z Tromsø dla najlepszego filmu pełnometrażowego przyznano po raz pierwszy.⁴⁵

Próby wytępienia wywoływały listy do gazet, nazywające roślinę częścią duszy i tożsamości miasta. Proponowano towarzystwo jej przyjaciół, a także zastąpienie renifera na herbie miasta tą rośliną. Niektórzy publicyści zaprzeczają, że sok wyrządza jakąkolwiek szkodę, powołując się na pokolenia bawiących się nią dzieci, a jeden twierdził, że roślina jest rodzima, gdyż przetrwała epokę lodowcową w jaskiniach na wyspie Tromsø. Gdy w 2001 roku żenił się książę koronny Haakon, jako prezent od miasta zaproponowano żywą roślinę albo szklankę z jej grawerunkiem. Baldachy pojawiają się we wzorze stroju ludowego Tromsø.⁴¹⁴

Martwe łodygi i baldachy to ulubiony temat zimowych fotografii i motyw biżuterii i dekoracji, a z łodyg robi się flety. Północnonorweskie Muzeum Sztuki posiada Log [„Kłodę”], rzeźbę Stuarta Frosta wykonaną w całości z pierścieni wyciętych z pustych łodyg.⁴ Artyści ze Stowarzyszenia Artystycznego Tromsø zaprosili kiedyś publiczność do skosztowania zupy z tej rośliny.¹⁴

Alm posłużył się rośliną, by dowieść, że nowoczesne, zurbanizowane społeczeństwa wciąż tworzą wiedzę ludową o roślinach: jej dwadzieścia kilka nazw oraz wszystkie jej zastosowania i zwyczaje powstały w niecałe 180 lat, w większości po 1900 roku.⁴

Zobacz też

• Barszcz Mantegazziego
• Barszcz Sosnowskiego
• Heracleum
• Barszcz zwyczajny
• Faza lag