Słowniczek pojęć związanych z barszczem

Ten słowniczek pojęć związanych z barszczem definiuje terminy botaniczne, chemiczne, ekologiczne i redakcyjne używane w Hogweed.org. Kilka z tych słów zyskało poza botaniką inne znaczenia. W tej encyklopedii używa się ich wyłącznie w znaczeniach podanych poniżej.wyłącznie

Botanika

Andromonoecja

Występowanie kwiatów męskich i obupłciowych na tej samej roślinie: od andro-, „męski”, i monoecious, z greckiego monos, „jeden”, i oikos, „dom” — oba rodzaje kwiatów mieszkające w jednym domu. U barszczu olbrzymiego udział kwiatów męskich rośnie wraz z rzędem baldachu; zob. Baldach § Podział pracy.

Baldach

Kwiatostan, w którym szypułki kwiatowe (promienie) wyrastają z jednego punktu, jak żebra parasola (łac. umbella, „parasolka”). W baldachu złożonym każdy promień niesie własny, mniejszy baldaszek. Zob. artykuł główny.

Baldach satelitarny

Baldach drugorzędowy na jednym z pędów otaczających baldach szczytowy. Satelity otwierają się po nim i zawiązują mniej nasion.

Baldach szczytowy

Baldach zamykający główny pęd: otwiera się pierwszy, jest największy, a u barszczu olbrzymiego stanowi źródło niemal połowy nasion rośliny. Zob. Baldach.

Baldaszek

Jeden z małych baldachów osadzonych na końcu każdego promienia baldachu złożonego. Zob. baldach.

Dawca pyłku

Kwiat, baldach lub roślina, która dostarcza pyłek, lecz nie zawiązuje własnych nasion. U barszczu olbrzymiego baldachy najniższego rzędu pełnią wyłącznie funkcję dawców pyłku.

Dekapitacja

W ogrodnictwie: usunięcie wierzchołka pędu. Nie zabija rośliny; przekierowuje wzrost do pąków bocznych. Zob. dominacja wierzchołkowa.

Dominacja wierzchołkowa

Hamowanie pąków bocznych przez rosnący wierzchołek (szczyt) pędu, za pośrednictwem hormonu auksyny wytwarzanej na szczycie. Usunięcie szczytu (dekapitacja) uwalnia pąki boczne, które następnie wyrastają. U barszczu ścięcie baldachu szczytowego zwykle daje w jego miejsce kilka mniejszych baldachów; zob. efekt hydry.

Główkowaty

Ukształtowany jak głowa lub zebrany w gęste, głowiaste skupienie. Od łacińskiego caput, „głowa”.

Kanałek olejowy

Przewód olejowy w owocni selerowatych (l.mn. vittae). U barszczu kanałki olejowe są wyraźne, ciemne i maczugowate, co pomaga rozpoznać nasiono.

Korona

Miejsce połączenia korzenia z łodygą, na powierzchni gleby lub tuż pod nią, z którego wyrastają nowe pędy. Zwalczanie jest trwałe tylko wtedy, gdy korona zostanie zniszczona lub odcięta od korzenia.

Korzeń palowy

Duży, centralny korzeń rosnący pionowo w dół, z którego odchodzą mniejsze korzenie. Korzeń palowy barszczu przechowuje rezerwy, dzięki którym roślina odrasta po ścięciu.

Monokarpiczny

Kwitnący i zawiązujący nasiona tylko raz, po czym obumierający. Barszcz olbrzymi jest monokarpicznym gatunkiem wieloletnim: może żyć kilka lat jako rozeta, ale jego pierwsze kwitnienie jest też ostatnim.

Protandria

Dojrzewanie męskich części kwiatu przed żeńskimi, tak że każdy kwiat traci pyłek, zanim zdoła go przyjąć. U barszczu cały baldach przechodzi kolejno przez fazę męską i żeńską.

Radykalny

Wyrastający z korzenia lub z korony tuż nad nim. Liście radykalne tworzą rozetę przyziemną. Od łacińskiego radix, „korzeń”. W tej encyklopedii słowo to używane jest wyłącznie w tym znaczeniu.

Rozeta

Okrągłe skupienie liści tuż nad ziemią. Barszcz olbrzymi spędza większość życia jako rozeta, gromadząc rezerwy w korzeniu palowym na potrzeby jedynego kwitnienia.

Rozłupka

Jedna z dwóch połówek, na które rozpada się dojrzały suchy owoc selerowatych (Apiaceae). U barszczu każda rozłupka zawiera pojedyncze nasiono i zwykle nazywana jest po prostu nasionem.

Samozgodny

Zdolny do zawiązania nasion własnym pyłkiem. Barszcz olbrzymi jest w pełni samozgodny, więc pojedyncza roślina może założyć populację.

Spoczynek

Stan, w którym żywe nasiono nie kiełkuje, nawet w sprzyjających warunkach, dopóki nie zostanie spełniony określony wymóg — często okres chłodu. Zob. stratyfikacja.

Stratyfikacja

Wystawienie nasion na okres chłodnych, wilgotnych warunków, co przełamuje ich spoczynek. W naturze zapewnia to zima; nasiona niestratyfikowane nie kiełkują.

Strzelanie w pęd

Szybkie wydłużanie się pędu kwiatowego z rozety. Barszcz olbrzymi strzela w pęd tylko raz, w ostatnim roku życia.

Chemia

Angelicyna

Związek macierzysty kątowych furanokumaryn: te same trzy pierścienie co w psoralenie, lecz wygięte. Wiąże DNA jednokrotnie, ale nie potrafi połączyć dwóch nici. Często największy pojedynczy składnik furanokumarynowy barszczu.

Fitoaleksyna

Związek obronny wytwarzany przez roślinę w odpowiedzi na atak grzyba lub innego drobnoustroju. Niektóre furanokumaryny są fitoaleksynami.

Fototoksyczny

Szkodliwy wyłącznie w obecności światła. Substancja fototoksyczna nie działa w ciemności; zob. fitofotodermatoza.

Furanokumaryna

Klasa związków roślinnych, w tym psoralenu, bergaptenu i ksantotoksyny, nieszkodliwych w ciemności, lecz wiążących się z DNA po aktywacji światłem ultrafioletowym. Zob. artykuł główny i fitofotodermatoza.

Interkalacja

Wsunięcie płaskiej cząsteczki między spiętrzone pary zasad DNA. Furanokumaryny interkalują w ciemności i reagują, gdy pojawia się światło.

Monoaddukt

Produkt, w którym cząsteczka związała się z jedną nicią DNA w jednym miejscu. Furanokumaryna tworzy monoaddukt z tyminą po pochłonięciu jednego fotonu ultrafioletu A.

Psoralen

Związek macierzysty liniowych furanokumaryn, C₁₁H₆O₃: trzy pierścienie w prostym szeregu. Jego pochodne metoksylowe to bergapten (5-MOP) i ksantotoksyna (8-MOP, metoksalen).

PUVA

Psoralen plus UVA: fotochemoterapia doustną lub miejscową furanokumaryną, po której następuje naświetlanie ultrafioletem A, wprowadzona w leczeniu łuszczycy w 1974 roku. Ta sama reakcja, która oczyszcza skórę, może wywołać raka skóry.

Ultrafiolet A

Najdłuższa fala światła ultrafioletowego, mniej więcej 315–320 do 400 nm, przenikająca w dużych ilościach przez atmosferę. Oparzenia barszczem powstają najskuteczniej przy 330–335 nm.

Wiązanie krzyżowe międzyniciowe

Kowalencyjny mostek między dwiema niciami DNA, który uniemożliwia ich rozdzielenie. Liniowa furanokumaryna, która utworzyła monoaddukt, może pochłonąć drugi foton i związać przeciwległą nić.

Ekologia

Bank nasion

Rezerwa żywych nasion obecna w glebie. Zob. artykuł główny.

Czas rezydencji

Czas, jaki upłynął od wprowadzenia gatunku do regionu. Im dłużej jest obecny, tym bardziej bywa rozpowszechniony.

Deszcz nasion

Nasiona docierające na dany obszar w danym okresie. Deszcz nasion uzupełnia bank nasion.

Dług inwazyjny

Inwazje, które wcześniejsze introdukcje już przesądziły, lecz które jeszcze nie nastąpiły. W całej Europie dzisiejsze gatunki obce lepiej odzwierciedlają gospodarkę roku 1900 niż roku 2000. Zob. Faza lag.

Dominacja

Stopień, w jakim jeden gatunek kontroluje warunki panujące w zbiorowisku dzięki swojemu rozmiarowi, liczebności lub pokryciu. Dojrzały łan barszczu jest zdominowany przez jeden gatunek, który zagarnia większość światła.

Efekt hydry

Wzrost liczebności populacji w odpowiedzi na wzrost śmiertelności jej członków. Zob. artykuł główny.

Faza lag

Okres między pojawieniem się najeźdźcy a początkiem jego szybkiego rozprzestrzeniania się. Zob. artykuł główny.

Gatunek inwazyjny

Gatunek wprowadzony poza swój rodzimy zasięg, którego rozprzestrzenianie się szkodzi środowisku, gospodarce lub zdrowiu ludzi.

Gatunek pionierski

Pierwszy gatunek kolonizujący gołą lub zaburzoną ziemię, rozpoczynający proces sukcesji.

Gwarancja rozrodu

Zdolność do zawiązania nasion bez partnera, zwykle przez samozapylenie. Pozwala pojedynczej roślinie, przeniesionej daleko od innych osobników swojego gatunku, założyć populację.

Hydrochoria

Rozprzestrzenianie nasion przez wodę. Nasiona barszczu unoszą się na wodzie i są znoszone z prądem rzek, strumieni i rowów.

Klasa wielkości

Kategoria, do której przypisuje się członków populacji według rozmiaru. Struktura klas łanu pokazuje, czy rośnie on, jest stabilny czy się kurczy.

Kolonizacja

Zasiedlenie przez gatunek obszaru, na którym wcześniej nie występował.

Krzywa Lorenza

Wykres skumulowanego udziału w sumie w zależności od skumulowanego udziału populacji, która go posiada, uporządkowanej od najmniejszego do największego. Im bardziej krzywa ugina się poniżej przekątnej, tym większa nierówność rozkładu.

Monokultura

Zbiorowisko złożone z jednego gatunku. Nic innego nie rośnie w nim długo.

Presja propagulowa

Liczba osobników wprowadzonych w dane miejsce oraz liczba okazji, przy których się pojawiają. Im więcej nasion się przemieszcza i im częściej, tym bardziej prawdopodobna inwazja.

Sukcesja

Stopniowa, w dużej mierze przewidywalna zmiana składu gatunkowego zbiorowiska w czasie, na przykład po zaburzeniu lub usunięciu gatunku dominującego.

Uwolnienie od wrogów naturalnych

Ucieczka introdukowanego gatunku przed roślinożercami i chorobami jego rodzimego zasięgu. Zob. Hipoteza uwolnienia od wrogów naturalnych.

Współczynnik Giniego

Miara nierówności, od 0, gdy każdy członek populacji ma równy udział, do 1, gdy jeden członek ma wszystko. Opracowany dla dochodów, od 1984 roku bywa stosowany do opisu hierarchii wielkości i plonu w populacjach roślin. Zob. Baldach § Nierówność.

Zlewnia

Obszar odwadniany przez rzekę i jej dopływy. Ponieważ nasiona barszczu podróżują z prądem, to zlewnia, a nie pojedyncza działka, jest naturalną jednostką zwalczania.

Terminy redakcyjne

Czerwony link

Odnośnik do artykułu, który jeszcze nie istnieje. Czerwony link to nie błąd: oznacza artykuł, który nie został jeszcze napisany.

Neutralny punkt widzenia

Zasada, według której artykuły przedstawiają znaczące poglądy rzetelnie i proporcjonalnie do ich poparcia w wiarygodnych źródłach. Neutralność między rośliną a ludźmi, których ona parzy, nie jest wymagana.

Potrzebne źródło

Znacznik umieszczany przy twierdzeniu niepopartym wiarygodnym źródłem. Tak oznaczone twierdzenia mogą zostać zakwestionowane i usunięte. Twierdzenia o korzyściach płynących z barszczu są tak oznaczane częściej niż jakiekolwiek inne.

Zobacz też

• Barszcz Mantegazziego
• Zwalczanie barszczu Mantegazziego